Μνήμη Ἁγίας Ὀλυμπιάδας τῆς Διακόνισσας. Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου

ΜΝΗΜΗ ΑΓΙΑΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑΣ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΑΣ

ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΑ 1

Στην δέσποινά μου, την πλέον αξιοσέβαστη και θεοφιλέστατη, την διακόνισσα Ολυμπιάδα, ο επίσκοπος Ιωάννης εύχεται να χαίρεται εν Κυρίῳ.

Όσο εντείνονται οι πειρασμοί και αυξάνονται οι δοκιμασίες, τόσο αυξάνεται και η θεία παρηγοριά προς εμάς και τόσο πιο αισιόδοξες γίνονται οι ελπίδες μας για το μέλλον. Και τώρα όλα μάς έρχονται ευνοϊκά και ταξιδεύουμε με ούριο άνεμο2. Ποιος είδε ποτέ κάτι τέτοιο; Ποιος άκουσε κάτι παρόμοιο; Ύφαλοι και απότομα, κοφτερά βράχια, ανεμοστρόβιλοι και καταιγίδες ξεσπούν με τρομερή ορμή παντού γύρω μας· νύχτα χωρίς καθόλου φως φεγγαριού, βαθύ σκοτάδι, γκρεμοί απόκρημνοι και βράχοι ύπουλοι και απειλητικοί. Κι όμως, ενώ πλέουμε μέσα σε τέτοια θάλασσα, δεν βρισκόμαστε σε χειρότερη κατάσταση από εκείνους που κλυδωνίζονται ενώ βρίσκονται στο λιμάνι3.

Γι’ αυτό κι εσύ, δέσποινά4 μου θεοφιλεστάτη, συλλογιζόμενη όλα αυτά, στάσου πάνω από αυτούς τους θορύβους και τους κλυδωνισμούς και αξίωσέ με να μάθω νέα για την κατάσταση της υγείας σου. Διότι εμείς ζούμε με υγεία και καλή ψυχική και πνευματική διάθεση (:χωρίς αθυμία). Γιατί πράγματι και το σώμα μας έχει γίνει πιο δυνατό και αναπνέουμε καθαρό αέρα. Και οι αξιωματούχοι των επαρχιών που ταξιδεύουν μαζί μας5, μας περιποιούνται με τέτοιο τρόπο, ώστε δεν μας αφήνουν να νιώσουμε ούτε την έλλειψη υπηρετών6, αφού εκτελούν οι ίδιοι τα καθήκοντα των υπηρετών· γιατί πράγματι άρπαξαν7 με λαχτάρα αυτή την υποχρέωση (της διακονίας), εξαιτίας της μεγάλης αγάπης που τρέφουν για εμάς. Και παντού σχηματίζονται τιμητικές συνοδείες (γύρω μας), καθώς ο καθένας τούς μακαρίζει (: τους θεωρεί ευλογημένους) γι΄ αυτήν ακριβώς τη διακονία που μας προσφέρουν.

Ένα μόνο πράγμα είναι εκείνο που μας στενοχωρεί: το ότι δεν έχουμε τη βεβαιότητα πως κι εσύ η ίδια ζεις χωρίς αθυμία8. Φανέρωσέ μας με επιστολή, λοιπόν, καθαρά αυτό το πράγμα, για να απολαύσουμε κι εμείς9 τη χαρά που θα προέλθει από αυτήν την είδηση και έτσι στον κύριό μου και εξαιρετικά αγαπημένο μας πνευματικό παιδί, τον Περγάμιο10, θα είμαστε βαθύτατα υπόχρεοι. Και αν θέλεις να μας στέλνεις γράμματα, να χρησιμοποιείς αυτόν για τον σκοπό αυτό, επειδή είναι άνθρωπος ειλικρινής και γνήσιος, πολύ αφοσιωμένος σε εμάς, και τρέφει απέραντο σεβασμό για την κοσμιότητα και την ευσέβειά σου.

1. Το ιστορικό πλαίσιο της συγκεκριμένης επιστολής εντοπίζεται στην επώδυνη περίοδο της οριστικής εξορίας του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου (404–407 μ.Χ.). Την επιστολή αυτήν την απέστειλε μάλλον από τον πρώτο σταθμό της εξορίας του, την Νίκαια, τον Ιούνιο του 404 μ.Χ. προς την πνευματική του κόρη, την Ολυμπιάδα την Διακόνισσα. Τα βασικά στοιχεία που συνθέτουν το ιστορικό και ψυχολογικό πλαίσιο της αλληλογραφίας είναι τα εξής:

Ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος είχε έρθει σε σφοδρή ρήξη με την αυτοκράτειρα Ευδοξία και την πολιτική και εκκλησιαστική ελίτ της εποχής, λόγω των αυστηρών ελέγχων που ασκούσε ενάντια στην πολυτέλεια, τη διαφθορά και την αδικία. Το αποτέλεσμα ήταν η καθαίρεση και η οριστική καταδίκη του σε εξορία το 404 μ.Χ., αρχικά στην Κουκουσό της Αρμενίας και αργότερα προς την Πιτυούντα.

Η Ολυμπιάδα ήταν μια εξαιρετικά πλούσια χήρα της βυζαντινής αριστοκρατίας, η οποία είχε χειροτονηθεί διακόνισσα και είχε αφιερώσει τη ζωή και την τεράστια περιουσία της σε φιλανθρωπίες. Ήταν η πιο πιστή συνεργάτιδα και υποστηρίκτρια του Ιερού Χρυσοστόμου. Μετά την απομάκρυνσή του, η ίδια υπέστη άγριες διώξεις, δικαστικές ταλαιπωρίες και βαριά πρόστιμα από τους εχθρούς του Αγίου, επειδή αρνήθηκε να αναγνωρίσει τον νέο Αρχιεπίσκοπο. Η Ολυμπιάδα, τότε, απομονωμένη, διωκόμενη και στερημένη από τον πνευματικό της πατέρα, βυθίστηκε σε βαθιά κατάθλιψη, απελπισία και σωματική ασθένεια. Δεν μπορούσε να κατανοήσει γιατί ο Θεός επέτρεπε να υποφέρουν τόσο σκληρά οι δίκαιοι άνθρωποι, ενώ οι άδικοι επικρατούσαν.

Αν και ο ίδιος ο Χρυσόστομος βίωνε μια δραματική εξορία, με άθλιες καιρικές συνθήκες, κακή υγεία και συνεχείς μετακινήσεις, βρήκε τη δύναμη να γίνει ο παρηγορητής της. Της έγραψε για να αναπτερώσει το ηθικό της και να νικήσει την «αθυμία» της. Με την επιστολή αυτή, ο Άγιος της εξηγεί τον πνευματικό νόμο των δοκιμασιών: ο Θεός δεν αφήνει ποτέ τον άνθρωπο να δοκιμάζεται παραπάνω από όσο αντέχει· όσο μεγαλώνει η θλίψη, τόσο περισσότερο καταφθάνει και η θεϊκή παρηγοριά, η οποία γεννά τη βεβαιότητα ότι το μέλλον θα είναι πνευματικά καρποφόρο.

Όταν ο Άγιος γράφει αυτά τα λόγια, η πραγματική του κατάσταση είναι άθλια. Ταξιδεύει κάτω από εξαντλητικές συνθήκες, η υγεία του είναι εκ φύσεως εξαιρετικά ασθενική, υποφέρει από το κρύο, τη ζέστη και τις κακουχίες της διαδρομής, και πηγαίνει προς έναν άγνωστο και επικίνδυνο τόπο (την Κουκουσό). Επιλέγει συνειδητά, ωστόσο, να υποβαθμίσει τα δικά του βάσανα προκειμένου να μη χειροτερέψει η αθυμία του πνευματικού του τέκνου για όσα συμβαίνουν. Πέρα, όμως, από την προσπάθεια να την παρηγορήσει, η φράση αυτή είναι αληθινή σε πνευματικό επίπεδο. Για τον Ιερό Χρυσόστομο η «ευθυμία» δεν εξαρτάται από τις ανέσεις αλλά από την καθαρή συνείδηση και την πίστη. Επειδή νιώθει ότι υποφέρει για το δίκαιο και τον Χριστό, η ψυχή του είναι γεμάτη χαρά, ακόμη και μέσα στην καταδρομή.

3. Με αυτήν τη φράση, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, αφού πρώτα παραδέχεται ότι η κατάσταση γύρω τους είναι τρομακτική (σκοτάδι, γκρεμοί, τρικυμία), αμέσως μετά λέει στην Ολυμπιάδα να κάνει υπομονή διότι η εσωτερική γαλήνη υπερνικά τις εξωτερικές συνθήκες. Εκείνος που έχει την πίστη του στον Θεό, ακόμα και αν βρίσκεται στη δίνη του κυκλώνα (στην εξορία και τις διώξεις), νιώθει την ίδια ασφάλεια και γαλήνη με κάποιον που κάθεται ήσυχος στο απάνεμο λιμάνι του. Επίσης την διδάσκει ότι το πραγματικό «λιμάνι» για τον πιστό δεν είναι ένας ασφαλής γεωγραφικός τόπος ή η έλλειψη προβλημάτων, αλλά η ίδια η παρουσία του Χριστού στην ψυχή του.

4. Ο όρος «δέσποινα» είναι τίτλος τιμής και σεβασμού προς την αριστοκρατική της καταγωγή, αλλά και την πνευματική της αρχοντιά.

5. Το γεγονός ότι αυτοί οι «επαρχικοί», τοπικοί αξιωματούχοι, παρόλο που δεν είχαν καμία επίσημη υποχρέωση και ταξίδευαν για δικές τους δουλειές, επέλεξαν να τεθούν στην προσωπική υπηρεσία ενός «καταδικασμένου» και υπό φρούρηση πρώην Αρχιεπισκόπου, δείχνει το μέγεθος του σεβασμού που του είχαν. Αντί να κρατήσουν αποστάσεις για να μην προκαλέσουν την οργή της αυτοκράτειρας Ευδοξίας, αποφάσισαν να τεθούν παντοιοτρόπως στη διακονία του εξόριστου Αρχιεπισκόπου τους, κάτι που δείχνει την τεράστια ηθική ακτινοβολία που είχε παντού ο Ιερός Χρυσόστομος. Αντί να τον αντιμετωπίζουν σαν κατάδικο, τον αντιμετώπιζαν σαν ζωντανό άγιο.

6. Ο Ιερός Χρυσόστομος δεν είχε προσωπικούς υπηρέτες στην υπηρεσία του. Ως μοναχός αλλά και αργότερα ως Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, ζούσε πάρα πολύ λιτά και ασκητικά. Μόλις ανέλαβε τον θρόνο της πρωτεύουσας, κατήργησε όλες τις πολυτέλειες της αρχιεπισκοπής, πούλησε τα πολύτιμα σκεύη και έπιπλα για να θρέψει τους φτωχούς και αρνήθηκε να έχει προσωπικούς υπηρέτες. Έτρωγε πάντα μόνος του ένα απλό γεύμα και φρόντιζε ο ίδιος τον εαυτό του. Στο ταξίδι της εξορίας τη στοιχειώδη φροντίδα του Αγίου, καθώς ήταν βαριά άρρωστος- την είχαν αναλάβει ελάχιστοι πιστοί κληρικοί και διάκονοι που τον ακολούθησαν κρυφά ή φανερά. Αυτοί οι άνθρωποι όμως δεν ήταν υπηρέτες, αλλά αφοσιωμένα πνευματικά του παιδιά.

7. Ο Άγιος Πατέρας χρησιμοποιεί το ρήμα «ἥρπασαν» για να δείξει ότι οι τοπικοί αξιωματούχοι δεν τον υπηρέτησαν από οίκτο, ούτε επειδή τους ανάγκασε κάποιος. Αντίθετα, θεωρούσαν ύψιστη τιμή και προνόμιο το να προλάβουν να κάνουν κάτι για εκείνον. Αντιμετώπισαν την υπηρεσία του Αγίου σαν ένα «δώρο» που έπρεπε να αρπάξουν. Ακόμη και καθαιρεμένος, κυνηγημένος, εξορισμένος και συνοδευόμενος από στρατιώτες, ο Άγιος εξέπεμπε τέτοια πνευματικότητα που μαγνήτιζε τους ανθρώπους. Η βαθιά πνευματική έλξη και ο σεβασμός που ένιωθαν γι' αυτόν οι ξένοι αξιωματούχοι, τους έκανε να ξεχάσουν τα αξιώματά τους και να τον περιβάλλουν με τόση τιμή που έμοιαζε με βασιλική πομπή η συνοδεία του.

8. Με αυτήν την φράση, ο Ιερός Χρυσόστομος κάνει μια συγκλονιστική εξομολόγηση που αλλάζει εντελώς την κατεύθυνση της επιστολής: Αφού πρώτα καθησύχασε την Ολυμπιάδα ότι οι δικές του συνθήκες είναι εξαιρετικές (έχει υγεία, καθαρό αέρα, ανθρώπους να τον υπηρετούν σαν βασιλιά), τώρα της λέει την αλήθεια για το τι πραγματικά τον βασανίζει. Τα δικά του βάσανα, η εξορία και οι στρατιώτες δεν του προκαλούν καμία λύπη. Η μόνη του πληγή είναι η δική της κατάθλιψη. Ως αληθινός πνευματικός πατέρας, ο Άγιος δείχνει ότι η δική του ευτυχία εξαρτάται απόλυτα από την πνευματική κατάσταση του παιδιού του. Αν η Ολυμπιάδα βιώνει μελαγχολία, απόγνωση και κατάθλιψη, τότε ούτε ο ίδιος μπορεί να χαρεί την ελευθερία της ψυχής του στην εξορία.

9. Ο Άγιος χρησιμοποιεί πληθυντικό αριθμό (ἀπολαύσωμεν - να απολαύσουμε εμείς), συμπεριλαμβάνοντας τον εαυτό του και τη μικρή του συνοδεία. Δείχνει έτσι ότι η πνευματική ανάρρωση της Ολυμπιάδας δεν αφορά μόνο την ίδια, αλλά είναι ένα γεγονός που θα φέρει χαρά σε ολόκληρη τη χρυσοστομική κοινότητα που υποφέρει στην εξορία

10. Ο Περγάμιος, επίσκοπος και αφοσιωμένο πνευματικό τέκνο του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, τον συνόδευσε κατά τα πρώτα χρόνια της εξορίας του και υπήρξε ένας από τους στενότερους συνεργάτες του. Συχνά, με κίνδυνο της ζωής και της ελευθερίας του, σε μια εποχή διώξεων, αναλάμβανε τη μεταφορά της αλληλογραφίας και τη διατήρηση της πνευματικής επικοινωνίας μεταξύ του εξόριστου ιεράρχη και του κύκλου των υποστηρικτών του στην Κωνσταντινούπολη. Παράλληλα, κατέβαλε σημαντικές προσπάθειες για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του πνευματικού του πατέρα, έχοντας τη συνδρομή και μελών της οικογένειάς του, όπως των αδελφών του και του γαμβρού του Σωπάτρου, ο οποίος φαίνεται ότι κατείχε διοικητική θέση στην Αρμενία.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ

ερμηνευτική απόδοση και προσέγγιση κειμένου

Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/epistulae-ad-olympiadem.pdf

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

· π. Θεοφάνους Σαϊνίδη, Οι επιστολές του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς την Διακόνισσα Ολυμπιάδα (Ιστορικά –Προσωπογραφικά – Ποιμαντικά), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, σελ.32-34: https://ikee.lib.auth.gr/record/136410

· Ιεραποστολικό συναξάρι- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Όλα για την δόξα του Χριστού: https://ierapostoles.gr/2019/01/%CE%AC%CE%B3%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CE%B9%CF%89%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82-%CE%BF-%CF%87%CF%81%CF%85%CF%83%CF%8C%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%BF%CF%82-%CF%8C%CE%BB%CE%B1-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7/