Γράφει ὁ Μιχαὴλ Γ. Τρίτος, Καθηγητὴς τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ
Στὴ χριστιανικὴ σκέψη καὶ πρακτικὴ παρατηροῦνται κατὰ καιροὺς δύο ἐκ διαμέτρου ἀντίθετες τάσεις, οἱ ὁποῖες, ὅταν μεμονωμένα ἀπολυτοποιοῦνται, δὲν ἔχουν καμιὰ σχέση μὲ τὴ γνησιότητα τῆς χριστιανικῆς ἀποκαλύψεως.
Αὐτὲς εἶναι εἴτε ἡ λανθάνουσα μανιχαϊστικὴ καὶ πλατωνικὴ τάση, ποὺ τονίζει ὅτι ἡ Ὀρθοδοξία ἔχει... μονάχα μεταϊστορικοὺς στόχους, εἴτε ὁ κοινωνικὸς ἀκτιβισμὸς ποὺ ἀπολυτοποιεῖ τὴν κοινωνικότητα σὲ βάρος τῆς ἐσχατολογικῆς πραγματικότητας.
Καὶ οἱ δύο αὐτὲς ἀκραῖες τάσεις ἀγνοοῦν ὅτι στὴν Ὀρθοδοξία ἔχουμε ἕναν τέλειο συνδυασμὸ μεταφυσικοῦ καὶ ἱστορικοῦ, αἰωνίου καὶ παροδικοῦ, ἐνανθρωπήσεως τοῦ Θεοῦ καὶ θεώσεως τοῦ ἀνθρώπου.
Αὐτὸν τὸ συνδυασμὸ πέτυχε κατὰ τὸν πλέον ἰδεώδη τρόπο ὁ Μεγάλος Διδάχος τοῦ Δούλου Γένους Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός, ὁ ὁποῖος δὲν ἦταν μονάχα ὁ ἀσκητὴς μὲ τὶς μονοδιάστατες μεταφυσικὲς πτήσεις, ἀλλὰ καὶ ὁ γνήσιος φορέας τοῦ ὀρθοδόξου πνεύματος σὲ κοινωνικὸ πεδίο, κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους. Τὸ παράδειγμά του μᾶς δείχνει μὲ ποιὸ τρόπο ἡ ὀρθόδοξη μεταφυσικὴ μπορεῖ νὰ ὑλοποιηθεῖ σὲ κοινωνικὸ δέον.
Ὁ ἅγιος Κοσμᾶς σὲ μία δύσκολη περίοδο γιὰ τὸ Γένος ἐμφανίζεται πρωτοπόρος στὸν ὁρίζοντα τῶν κοινωνικῶν ἀναγεννητῶν τοῦ ἑλληνισμοῦ.
Οἱ διδαχὲς του ἀναφέρονται στὴν κοινωνικὴ δικαιοσύνη, στὴν ἰσότητα τῶν δύο φύλων, στὴν κατάργηση τῆς πολυτέλειας, στὴν ὀλιγάρκεια, στὴν ἵδρυση κοινωφελῶν ἔργων. Μὲ τὸν ἁγιοπνευματικὸ του λόγο πολέμησε τὸ ἀπάνθρωπο φαινόμενο τῆς ληστείας, μίλησε γιὰ τὴν ἀξία τῆς ἐργασίας, τὴν τήρηση τῆς ἀργίας τῆς Κυριακῆς, τὴν ἱερότητα τοῦ γάμου, τὴ σπουδαιότητα τοῦ συζυγικοῦ βίου καὶ τῆς ἐγκράτειας. Ἀγωνίστηκε μὲ ὅλες του τὶς δυνάμεις γιὰ τὴν ἀνακούφιση τῆς ἀνθρώπινης δυστυχίας, τὴν περίθαλψη τῶν φτωχῶν, τὸ σεβασμὸ τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου. Συνιστοῦσε τὴν ἀποφυγὴ «τῆς ἁρπαγῆς καὶ ἀδικίας» καὶ προέτρεπε νὰ δίνεται «τὸν ἄδικον ὀπίσω», σὲ ὅποιον εἶχε γίνει ἡ ἀδικία. Γενικὰ τὸ κήρυγμά του ἦταν ἕνα κήρυγμα ἀγάπης, ἀνθρωπιᾶς, δικαιοσύνης καὶ ὁμόνοιας. Ἕνα κήρυγμα κοινωνικῆς ἑνότητας, ποὺ στηριζόταν στὸν ἀλληλοσεβασμὸ «ἀρχόντων καὶ ἀρχομένων».
