Βιογραφικὰ σημειώματα πατέρων τῆς ἐρήμου - Ἀββᾶς Ποιμήν

Το Μέγα Γεροντικόν.

Βιογραφικά σημειώματα πατέρων της ερήμου

 

Αββάς Ποιμήν:

Για τη ζωή του δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα. Γεννήθηκε στην Αίγυπτο. Δεκαπενταετής προσήλθε σε μονή στη Σκήτη, όπου μόναζαν έξι κατά σάρκα αδελφοί του. Ο πρωτότοκος ονομαζόταν Ανούβ.

Με την επιδρομή των βαρβάρων στη Σκήτη (407) αναγκάζονται να φύγουν και οι επτά αδελφοί και πηγαίνουν στην Τερεμούθη της Αιγύπτου, μια τοποθεσία στον δυτικό βραχίονα του Νείλου, όπου φαίνεται ότι παρέμειναν. Γνωρίζουμε επίσης ότι πέθανε ύστερα από τον Αρσένιο (449), γιατί, όπως λένε τα κείμενα, έκλαψε όταν πληροφορήθηκε τον θάνατό του.

Στον αββά Ποιμένα αποδίδεται μεγάλος αριθμός αποφθεγμάτων. Όσα υπάρχουν στο αλφαβητικό Γεροντικό μαζί με άλλα της θεματικής (συστηματικής) συλλογής και διάφορα άλλα κατασπαρμένα σε άλλες συλλογές ανέρχονται στα 250.

Αν θα θέλαμε να προσδιορίσουμε την προσωπικότητα του Ποιμένος με δυο λόγια, θα λέγαμε ότι λιγότερο μοιάζει σαν ένας πρωτοπόρος και περισσότερο σαν ο σοφός διαχειριστής ενός θησαυρού της Σκητιώτικης ζωής που κληρονόμησε. Αντιλαμβανόμενος ίσως, με την ερήμωση της Σκήτης λόγω των βαρβαρικών επιδρομών, ότι έκλεινε μια σελίδα σημαντική της ιστορίας της, προσπάθησε να συγκεντρώσει τους ώριμους καρπούς του Σκητιώτικου αιώνα, ώστε να μη χαθούν. Σε 100 και πλέον αποφθέγματά του διέσωσε τους λόγους και την τακτική 15 παλαιών διδασκάλων της ερήμου (δεν ήταν όλοι από τη Σκήτη), π.χ. Αλωνίου, Αντωνίου, Αμμωνά, Βησσαρίωνα, Ιωάννη Κολοβού κ.α. Αλλά και οι δικοί του λόγου και η ασκητική του διασώζουν και εκφράζουν το πρότυπο που είχε μορφοποιηθεί σιγά-σιγά στη διαδοχή των προηγουμένων γενεών. Έτσι δικαίωσε και το όνομά του, υπήρξε δηλαδή «ποιμένας», πνευματικός πατέρας στη χρυσή αλυσίδα των διερχομένων γενεών.

Η μνήμη του εορτάζεται στις 27 Αυγούστου.

ΠΗΓΗ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ

https://wra9.blogspot.com/2024/08/blog-post_87.html

Ἀββᾶς Ποιμήν

Ὡς ἐκ λύκου χαίνοντος ἡρπάγη βίου,Ποιμήν, τὸ θρέμμα τοῦ μεγίστου ποιμένος.Ποιμένα εἰς μέγαν ἑβδόμῃ εἰκάδι ᾤχετο Ποιμήν.

Ο Όσιος Ποιμήν καταγόταν από την Αίγυπτο. Σε ηλικία δεκαπέντε ετών πήγε να βρει τα έξι αδέλφια του που ασκήτευαν στην έρημο της Σκήτης: ο Ανούβ [6 Ίουν.] ήταν ο μεγαλύτερος και ο Παΐσιος ο μικρότερος. Νέος ακόμη, ο Ποιμήν πήγε να ρωτήσει έναν Γέροντα για τρεις λογισμούς του, αλλά με την συζήτηση ξέχασε τον έναν από αυτούς. Όταν επέστρεψε στο κελί του, τον θυμήθηκε και αμέσως πήρε πάλι τον μακρύ δρόμο που τον χώριζε από τον Γέροντα για να του υποβάλει τον λογισμό του. Θαυμάζοντας την έγνοια του να παρουσιάσει μια καθαρή καρδιά στον Θεό, ο Γέροντας προ είπε σ’ αυτόν: «Ποιμένα, το όνομά σου θα ακουσθεί σέ όλη την Αίγυπτο και θα γίνεις πραγματικά ποιμένας Αγγέλων». Όταν οι βάρβαροι Μάζικες ερήμωσαν το μοναστικό κέντρο της Σκήτης (407), τα επτά αδέλφια γλύτωσαν από την σφαγή και παίρνοντας τον δρόμο των έμπορων του νίτρου εγκαταστάθηκαν στην Τερενούθι της Άνω Αίγύπτου, στις όχθες του Νείλου. Ο Ποιμήν απέκτησε εκεί μεγάλη φήμη σέ βαθμό που οι ευσεβείς άνθρωποι άφηναν τους γέροντες που συνήθιζαν να συμβουλεύονται για να έλθουν να λάβουν τις δικές του συμβουλές. Όταν ένας επισκέπτης ερχόταν να ρωτήσει τον αββά Ανούβ εκείνος τον έστελνε στον Ποιμένα, αναγνωρίζοντας ότι είχε λάβει το χάρισμα της διδασκαλίας, αλλά ο Ποιμήν δεν έπαιρνε ποτέ τον λόγο παρουσία του αδελφού του και αρνιόταν να μιλήσει μετά από κάποιον άλλο Γέροντα, παρόλο που τους ξεπερνούσε όλους.

Μαθαίνοντας η μητέρα τους που βρίσκονταν τα επτά αδέλφια, ήλθε να τους δει, αλλά βρέθηκε μπροστά στην σθεναρή άρνηση τους κι έτσι πήγε και στήθηκε μπροστά στην εκκλησία, περιμένοντας να έρθουν οι ασκητές για την εβδομαδιαία σύναξή τους. Οι γιοί της όταν την είδαν γύρισαν πίσω. Εκείνη έτρεξε στο κατόπι τους και, βρίσκοντας την πόρτα κλειστή, άρχισε να θρηνεί λέγοντας: «Ποιο το κακό να σας δω; Μήπως δεν είμαι η μητέρα σας; Μήπως δεν σας θήλασα; Είμαι πλέον κάτασπρη». Ό Ποιμήν τότε είπε από μέσα στην μητέρα του: «Εδώ θέλεις να μας δεις ή στον εκεί κόσμο;» ’Εκείνη αποκρίθηκε: «Αν δεν σας δω εδώ, θα σας δω στον εκεί κόσμο;» Της λέει εκείνος: «Αν πιέσεις τον εαυτό σου να μην μας δεις εδώ, θα μας δεις εκεί». Καί η θεοσεβής μητέρα έφυγε με χαρά λέγουσα: «Αν θα σας δω οπωσδήποτε εκεί, δεν θέλω να σας δω εδώ».

Πῶς πρέπει νὰ εἶμαι στὸν τόπο ποῦ κατοικῶ;

Ἕνας ἀδελφὸς ρώτησε τὸν ἀββᾶ Ποιμένα: Πῶς πρέπει νὰ εἶμαι στὸν τόπο ποῦ κατοικῶ;

Ὅπου κι ἂν βρίσκεσαι, ἀποκρίθηκε, νὰ ἔχεις τὴ συναίσθηση πὼς εἶσαι πάροικος (δηλαδὴ ξένος, χωρὶς δικαιώματα). Ἔτσι δὲν θὰ ζητήσεις (ποτέ) νὰ ἐίναι πρῶτος ὁ λόγος σου, καὶ θὰ εἶσαι ἀναπαυμένος (ψυχικά).

https://wra9.blogspot.com/2022/05/blog-post_4.html

Εἶπε ὁ Ἀββᾶς Ποιμήν...

Οἱ ἄνθρωποι παρουσιάζουν μὲ πληρότητα τὴν διδα­σκαλία, ἀλλὰ ἐλάχιστα ἀπ’ αὐτά ἐφαρμόζουν.

Ἀββάς Ποιμὴν

Εἶπε ὁ ἀββᾶς Ποιμήν

«Η πονηρία δεν εξουδετερώνει καθόλου την πονηρία, αλλά, εάν κάποιος σού κάνει κακό, εσύ ευεργέτησέ τον, για να εξαφανίσεις την κακία με τα καλά έργα».

Οἱ ἀνεπιθύμητοι λογισμοί

V΄. Ήταν ένας μεγάλος ησυχαστής στο όρος της Αθλίβεως. Και ήλθαν κατεπάνω του ληστές. Και φώναξε ο γέρων. Και ακούοντας οι γείτονές του, έπιασαν τους ληστές, τους έστειλαν στον ηγεμόνα και τους έβαλε στη φυλακή. Και λυπήθηκαν οι αδελφοί, λέγοντας: «Εξ αιτίας μας το έπαθαν». Σηκώθηκαν λοιπόν, πήγαν στον Αββά Ποιμένα και του ανέφεραν το γεγονός. Και εκείνος έγραψε στον γέροντα, λέγοντας: «Κατάλαβε από πού έγινε η πρώτη προδοσία και τότε θα δής τη δεύτερη. Γιατί αν δεν είχες πριν προδοθή από μέσα, δεν θα έκανες τη δεύτερη προδοσία». Άκουσε λοιπόν τί του έγραφε ο Αββάς Ποιμήν —ήταν δε ονομαστός σε όλη τη χώρα και δεν έβγαινε από το κελλί του — οπότε σηκώνεται, πηγαίνει στην πόλη και βγάζει τους κακοποιούς από τη φυλακή, ελευθερώνοντάς τους μπροστά σε όλους.

Vα΄. Είπε ο Αββάς Ποιμήν: «Δεν υπάρχει μοναχός μεμψίμοιρος. Δεν υπάρχει μοναχός εκδικητικός. Δεν υπάρχει μοναχός οργίλος».

Vβ’. Πήγαν μερικοί γέροντες στον Αββά Ποιμένα και του είπαν: «Εγκρίνεις, αν δούμε μοναχούς να νυστάζουν στη σύναξη, να τους ξυπνάμε σκουντώντας τους, ώστε να γρηγορούν στην αγρυπνία;». Και εκείνος τους λέγει: «Εγώ θα έκανα το αντίθετο. Αν έβλεπα αδελφό να νυστάζη, θα έβαζα το κεφάλι του πάνω στα γόνατά μου, για να τον αναπαύσω».

Ὁ Ἀββᾶς Ποιμήν εἶπε

Ένας αδελφός ηρώτησε τον Αββάν Ποιμένα, λέγων. Εάν ίδω σφάλμα του αδελφού μου, καλόν είναι να το σκεπάσω; 

Του λέγει ο Γέρων: Όποιαν ώραν σκεπάσωμεν το σφάλμα του αδελφού μας και ο Θεός σκεπάζει το ιδικόν μας.

***

Επισκέφθηκαν κάποιοι γέροντες τον Αββά Ποιμένα και του είπαν: Αν δούμε τους αδελφούς να νυστάζουν στη σύναξη νομίζεις ότι πρέπει να τους ξυπνήσουμε για να προσέχουν στην αγρυπνία;

Κι εκείνος τους λέει: Εγώ πάντως αν δω έναν αδελφό να νυστάζει βάζω το κεφάλι του στα γόνατά μου και τον αναπαύω.

*

Ένας αδελφός ηρώτησε τον Αββάν Ποιμένα, λέγων. 

Μαζί μου κατοικούν αδελφοί. Ορίζεις να τους διατάξω; 

Του λέγει ο Γέρων΄ Όχι, αλλά γίνε εις αυτούς παράδειγμα και όχι νομοθέτης.

*

Είπεν ο Αββάς Ποιμήν, ότι το να διδάξη κανείς τον πλησίον του είναι όμοιον να τον ελέγξει.

*

Ηρώτησαν μερικοί πατέρες τον Αββάν Ποιμέναν, λέγοντες. Εάν ίδωμεν ένα αδελφό να αμαρτάνει, ορίζεις να τον ελέγξωμεν; 

Τους λέγει ο Γέρων΄ Εγώ πάντως εάν έχω ανάγκην να περάσω απ’εκεί και τον ιδώ να αμαρτάνει, περνώ μακριά από αυτόν και δεν τον ελέγχω.

Ἀββάς Ποιμήν - ΛΟΓΟΙ

  Ο αββάς Ποιμήν είπε: «Αν θυμάται ο άνθρωπος τον λόγο της Γραφής· “Από τα λόγια σου θα δικαιωθείς και από τα λόγια σου θα καταδικαστείς” (Ματθ. 12:37), προτιμά μάλλον να σωπαίνει».

Επίσης είπε: «Ο άνθρωπος χρειάζεται την ταπεινοφροσύνη και τον φόβο του Θεού, όπως την αναπνοή που βγαίνει από τη μύτη του».

Είπε ο αββάς Ποιμήν: «Δίδαξε το στόμα σου να λέει αυτά που έχεις στην καρδιά σου».

Ένας αδελφός ρώτησε τον αββά Ποιμένα: «Αν δω σφάλμα του αδελφού μου, είναι καλό να το σκεπάσω;» Ο γέροντας του αποκρίθηκε: «Την ώρα που θα σκεπάσουμε το σφάλμα του αδελφού μας, και ο Θεός σκεπάζει το δικό μας· και την ώρα που θα φανερώσουμε το σφάλμα του αδελφού, και ο Θεός φανερώνει το δικό μας».

Έλεγαν για κάποιον αδελφό ότι πολεμήθηκε από τον πειρασμό της βλασφημίας και ντρεπόταν να το πει. Όπου δηλαδή άκουγε για μεγάλους γέροντες, πήγαινε σε αυτούς για να εξομολογηθεί, όταν όμως έφτανε, ντρεπόταν να το ομολογήσει. Πολλές φορές λοιπόν επισκέφτηκε και τον αββά Ποιμένα, και ο γέροντας τον έβλεπε ότι έχει λογισμούς και λυπόταν που ο αδελφός δεν τους έλεγε. Μια μέρα λοιπόν, καθώς τον ξεπροβόδιζε, του είπε: «Τόσον καιρό τώρα έρχεσαι εδώ έχοντας λογισμούς να μου εξομολογηθείς, και όταν έρθεις, δεν θέλεις να τους πεις, αλλά κάθε φορά φεύγεις κρατώντας τους μέσα σου να σε βασανίζουν. Πες μου λοιπόν, παιδί μου, τι είναι αυτό που έχεις». Εκείνος του αποκρίθηκε: «Ο διάβολος με πολεμά να βλασφημήσω τον Θεό, και ντρεπόμουν να το πω». Και αφού του περιέγραψε τι του συμβαίνει, αμέσως ξελάφρωσε. «Μη στενοχωριέσαι, παιδί μου», του είπε ο γέροντας. «Όταν έρχεται ο λογισμός αυτός, να λες· “Εγώ δεν έχω καμιά σχέση· η βλασφημία σου να πέσει επάνω σου, Σατανά, γιατί αυτό το πράγμα δεν το θέλει η ψυχή μου”. Και κάθε πράγμα που δεν το θέλει η ψυχή, δεν κρατά πολύ». Έτσι ο αδελφός έφυγε θεραπευμένος.

Μόλις τό σταύρωσε, τό ἔκανε καλά καί τό ἔδωσαν στόν πατέρα του ὑγιές

  Ο όσιος Ποιμήν

Πήγαν κάποτε πολλοί γέροντες στον αββά Ποιμένα· με την ευκαιρία, ήρθε και κάποιος συγγενής του αββά έχοντας και το παιδί του, του οποίου το κεφάλι, από ενέργεια του σατανά, ήταν γυρισμένο προς τα πίσω. Κάθισε λοιπόν μαζί με το παιδί έξω από το μοναστήρι και έκλαιγε.

Κάποιος γέροντας έτυχε να βγει, και βλέποντάς τον να κλαίει, του είπε: «Άνθρωπε, γιατί κλαις;» «Είμαι συγγενής του αββά Ποιμένος», απάντησε εκείνος, «και να, συνέβη στο παιδί μου αυτός ο πειρασμός.

Ήθελα να το φέρω στον γέροντα, αλλά φοβήθηκα, γιατί δεν θέλει να δει εμάς τους συγγενείς του.

 

Και αν τώρα μάθει ότι είμαι εδώ, θα στείλει να με διώξουν. Βλέποντας όμως που ήρθατε εσείς, τόλμησα να έρθω και εγώ. Αν θέλεις λοιπόν, αββά, λυπήσου με, πάρε το παιδί μέσα και προσευχηθείτε γι’ αυτό».

«Ἐάν συνταιριαστεῖ τό δικαίωμα μέ τό θέλημα, δέν μπορεῖ νά προχωρήσει σωστά ὁ ἄνθρωπος»

 Ἔλεγε ὁ ἀββάς Ποιμήν γιά τό δικαίωμα:

«Ἐάν συνταιριαστεῖ τό δικαίωμα μέ τό θέλημα, δέν μπορεῖ νά προχωρήσει σωστά ὁ ἄνθρωπος». Ἀλλοίμονο! Πόσο συμφωνοῦν μεταξύ τους τά λόγια τῶν ἁγίων! Ἰδιαίτερα τό νά συνταιριαστεῖ τό δικαίωμα μέ τό θέλημα εἶναι θάνατος, μεγάλος κίνδυνος, μεγάλος φόβος. Τότε πέφτει ἐντελῶς ὁ ἄθλιος ἄνθρωπος. Γιατί, ποιός μπορεῖ νά κάνει ἕναν τέτοιο ἄνθρωπο νά παραδεχτεῖ ὅτι κάποιος ἄλλος ξέρει καλύτερα ἀπ᾿ αὐτόν τό δικό του συμφέρον; Τότε ἀφήνεται ἕρμαιο στήν πορεία τοῦ λογισμοῦ καί στή συνέχεια, ὁ ἐχθρός τόν ὁδηγεῖ ἀπό πτώση σέ πτώση. Γι᾿ αὐτό λέει ἡ Παλαιά Διαθήκη: «Ὁ πονηρός κακοποιεῖ ὅταν συμμίξει δικαίωμα. Μισεῖ δέ ἦχον ἀσφαλείας» (Παροιμ. Ια΄ : 15).

Καί λέει ἡ Παλαιά Διαθήκη ὅτι «μισεῖ ἦχον ἀσφαλείας», ἐπειδή ὁ πονηρός δέν μισεῖ μόνον τήν πνευματική ἀσφάλεια, ἀλλά οὔτε τή λέξη ἀσφάλεια δέν μπορεῖ ν᾿ ἀκούσει. Ἀκόμη καί αὐτή τήν προφορά τῆς λέξεως μισεῖ, πράγμα πού σημαίνει ὅτι μισεῖ καθετί πού γίνεται γιά τήν ἀσφάλεια. Νά, τί θέλω νά πῶ: Πρίν ἀκόμα κάνει κάτι αὐτός πού θέλει νά ρωτήσει γιά τήν πνευματική του ὠφέλεια, πρίν ἀκόμα μάθει ὁ ἐχθρος ἄν τελικά θά μπορέσει ἤ ὄχι νά τηρήσει αὐτό πού θά ἀκούσει, μισεῖ ἀκόμα καί αὐτήν τήν ἴδια τήν πρόθεση νά ρωτήσει καί νά ἀκούσει σχετικά μέ τό συμφέρον τῆς ψυχῆς του.

«Τό θέλημα εἶναι χάλκινο τεῖχος πού χωρίζει τόν ἄνθρωπο ἀπό τό Θεό».

Προσθήκη λεζάντας

Ἔλεγε ὁ ἀββάς Ποιμήν:

«Τό θέλημα εἶναι χάλκινο τεῖχος πού χωρίζει τόν ἄνθρωπο ἀπό τό Θεό». Καταλαβαίνετε τή δύναμη πού κρύβουν αὐτά τά λόγια. Καί πάλι πρόσθεσε, λέγοντας: «Τό θέλημά μας εἶναι πέτρα πού τήν πετᾶμε ἐναντίον τοῦ Θεοῦ». Γιατί τό θέλημά μας ἀκριβῶς ἐναντιώνεται καί ἀντιβαίνει στό θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἐάν ὅμως ὁ ἄνθρωπος ἐγκαταλείψει τό θέλημά του, τότε μπορεῖ νά λέει: «Μέ τή Χάρη καί τή δύναμη τοῦ Θεοῦ μου θά ξεπεράσω αὐτό τό τείχος. Τοῦ Θεοῦ μου ὁ δρόμος εἶναι καθάριος καί εὐθύς» (Ψαλμ. 17:30-31). Πάρα πολύ ἐπιτυχημένα τό τοποθέτησε. Γιατί, τότε βλέπει κανείς τό δρόμο τοῦ Θεοῦ χωρίς ψόγο καί κηλίδα, ὅταν ἀρνηθεῖ τό θέλημά του.

«Ἀββᾶ Ποιμένα, ἄν δοῦμε κάποιον νά ἁμαρτάνει, νά τόν ἐλέγξουμε ἤ ὄχι;»

 Μερικοί Πατέρες πήγαν και ρώτησαν τον αββά Ποιμένα:

- Αν δούμε κάποιον να αμαρτάνει, τι λες, να τον ελέγξουμε ή όχι; Και ο Γέροντας απάντησε:

- Ως τώρα εγώ, αν υπάρχει οπωσδήποτε ανάγκη να περάσω κοντά από κάποιον αδελφό μου και τον ιδώ να αμαρτάνει, τον προσπερνώ δίχως να τον ελέγξω. Και σε λίγο πρόσθεσε ο ίδιος:

 

- Είναι βέβαια γραμμένο πως αυτά που είδες μα τα μάτια σου, αυτά να μαρτυράς, ωστόσο εγώ σας λέω:

 

«Ακόμα κι αν με τα χέρια σας ψηλαφήσετε, να μη μαρτυρήσετε.

«Ἄν λοιπόν καί ἐμεῖς κυριαρχήσουμε στόν λάρυγγα καί στήν κοιλιά μας...»

Εἶπε ὁ ἀββᾶς Ποιμήν:

«Ὁ Δαβίδ, τότε πού πάλεψε μέ τό λιοντάρι, τό ἔπιασε ἀπό τό λαιμό καί ἀμέσως τό σκότωσε¹. Ἄν λοιπόν καί ἐμεῖς κυριαρχήσουμε στόν λάρυγγα καί στήν κοιλιά μας, δηλαδή στή φιληδονία καί στή γαστριμαργία, θά νικήσουμε μέ τή βοήθεια τοῦ Θεοῦ τό ἀόρατο λιοντάρι».

«Ὁ ἀββάς Ἀγάθων εἶπε ὅτι ὁ ἄνθρωπος πού ὀργίζεται, καί νεκρό νά ἀναστήσει, δέν εἶναι δεκτός ἀπό τόν Θεό»

Ἀπό τό Γεροντικό

Εἶπε ὁ ἀββάς Ποιμήν:

«Δέν ὑπάρχει μοναχός μεμψίμοιρος·

δέν ὑπάρχει μοναχός πού ἀνταποδίδει τό κακό·

δέν ὑπάρχει μοναχός πού ὀργίζεται».

Ἔννοοῦσε ὅτι ὅσοι ἔχουν αὐτά τά ἐλαττώματα δέν εἶναι μοναχοί, ἀκόμη καί ἄν νομίζουν ὅτι εἶναι.

Ἕνας ἀδελφός ἔνιωσε νά ὀργίζεται ἐναντίον κάποιου, καί στάθηκε νά προσεύχεται καί νά παρακαλεῖ τόν Θεό νά τόν βοηθήσει νά δείξει μακροθυμία πρός τόν ἀδελφό καί νά ξεπεράσει τόν πειρασμό χωρίς νά βλαφτεῖ. Καί ἀμέσως εἶδε νά βγαίνει καπνός ἀπό τό στόμα του.

Ἀπό τήν σοφία τοῦ Ἀββᾶ Ποιμένος

  Ρώτησε τον αββά Ποιμένα κάποιος αδελφός: «Τί σημαίνει το μή αποδώσεις κακόν αντί κακού»; Και του λέει ο γέροντας: «Τούτο το πάθος φανερώνεται κατά τέσσερις τρόπους: πρώτον από την καρδιά, δεύτερον από το πρόσωπο, τρίτον από την γλώσσα και τέταρτο έρχεται το να μην αποδώσεις κακό στο κακό.

Εάν μπορέσεις να καθαρίσεις την καρδιά σου, δεν ανεβαίνει το πάθος στο πρόσωπο. Εάν όμως ανέβει στο πρόσωπό σου, φύλαξε την γλώσσα σου, να μην μιλήσεις. Αλλά εάν μιλήσεις κόψε το πάθος γρήγορα, για να μην αποδώσεις κακό στο κακό».

Είπε ο αββάς Ποιμήν, ότι: «όπως ακριβώς για να μαζέψεις το μέλι διώχνεις τις μέλισσες με τον καπνό, έτσι και η σωματική ανάπαυση διώχνει τον φόβο του Θεού από την ψυχή και της εξαφανίζει κάθε κατόρθωμα».