Αὐτογνωσία

Ὀρθόδοξον Σημειωματάριον – Αὐτογνωσία

Τοῦ πρωτοπρεσβυτέρου π. Διονυσίου Τάτση

1ον

Οἱ σημερινοὶ ἄνθρωποι καυχῶνται γιὰ τὶς πολλὲς γνώσεις τους καὶ γιὰ τὴν εὐκολία νὰ μάθουν, μέσῳ τοῦ διαδικτύου, πληροφορίες γιὰ θέματα ποὺ τοὺς ἀπασχολοῦν. Ὅλες βέβαια αὐτὲς οἱ γνώσεις εἶναι ἔξω ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους. Δὲν γνωρίζουν τὴν πραγματικότητα τῆς ψυχῆς τους. Ἁπλῶς ἔχουν μεγάλη ἰδέα γιὰ τὸ τί εἶναι παρόλα τὰ πολλὰ καὶ δυσεπίλυτα προβλήματα, ποὺ ἀντιμετωπίζουν.

Τὰ πρά­γματα θὰ ἦταν διαφορετικά, ἂν εἶχαν αὐτογνωσία, δηλαδὴ ἂν γνώριζαν τὸν ἐσωτερικό τους κόσμο, ὁ ὁποῖος δὲν βρίσκεται στὴν κατάσταση, ποὺ οἱ ἴδιοι νομίζουν. Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος λέει ὅτι: «δὲν εἶναι μικρὴ εὐσέβεια καὶ ἀρετή, τὸ νὰ μπορέσουμε νὰ συνειδητοποιήσουμε τὴν πραγματική μας ἀξία. Γιατί αὐτὸς εἶναι ἐκεῖνος, ποὺ γνωρίζει καλύτερα τὸν ἑαυτό του, αὐτὸς δηλαδὴ ποὺ πιστεύει ὅτι δὲν εἶναι τίποτε».1

Οἱ ἄνθρωποι ἀσχολοῦνται μὲ τὶς δραστηριότητες τῶν ἄλλων, ἐπαινοῦν ἢ κατηγοροῦν ἀνάλογα μὲ τὶς προτιμήσεις τους καὶ τελικὰ ἀφήνουν τὸν ἑαυτό τους ἔξω ἀπὸ τὰ ἐνδιαφέροντά τους. Χρησιμοποιοῦν συχνὰ καὶ τὴν ὑποκρισία πρὸς ἐντυπωσιασμὸ καὶ παραπλάνηση. Ὁ Μέγας Βασίλειος λέει ὅτι «ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι αὐτὸ ποὺ φαίνεται, ἀλλὰ χρειάζεται κάποια ἀνώτερη σοφία, μὲ τὴν ὁποία ὁ καθένας ἀπὸ μᾶς θὰ γνωρίσει καλὰ ποιὸς τέλος πάντων εἶναι ὁ ἑαυτός του. Αὐτὸ ὅμως, ἂν δὲν καθαρίσουμε τὸ νοῦ μας, εἶναι πολὺ πιὸ δύσκολο ἀπὸ τὸ νὰ δεῖ τὸν ἥλιο ἐκεῖνος, ποὺ ἔχει βλαμμένα τὰ μάτια του»2. Καὶ συμπληρώνει ὁ ἅγιος ὅτι ἡ αὐτογνωσία εἶναι τὸ δυσκολότερο κατόρθωμα:

Αὐτογνωσία. Ἡ συναίσθηση τῆς ἀμαρτωλότητας μας, Ἁγ. Παϊσίου, Ἀρχιμ. Σαββα Ἁγιορείτου

Αὐτογνωσία. Ἡ συναίσθηση τῆς ἀμαρτωλότητας μας, Ἁγ. Παϊσίου- Πνευματικὸς ἀγῶνας, 17-12-2023, Ἀρχιμ. Σαββα Ἁγιορείτου 

Ἱ.Μ. Ἁγίας Τριάδος Ἐδέσσης 

http://hristospanagia3.blogspot.com

 

"Ἐγώ πάτερ μου, γιά νά ξέρεις εἶμαι πολύ καλός χριστιανός..."

Ήρθε κάποιος χριστιανός, επαναλαμβάνω πριν από τέσσερα χρόνια, πέντε, δεν θυμούμαι, μου είπε το όνομά του, και ήλθε σε μένα επειδή είχε πεθάνει ο πνευματικός του, – γνωστός, από το Λοιμωδών, – και αμέσως μετά μου είπε: «Εγώ πάτερ μου, για να ξέρεις είμαι πολύ καλός χριστιανός, είμαι και ταπεινός, είμαι και δίκαιος», και τον ρώτησα από πού αυτό το συμπέρασμα.

Και μου απαντάει: «Έχω πολύτεκνη οικογένεια, είμαι τμηματάρχης στη Άλφα Δημόσια Υπηρεσία, πηγαίνω κάθε Κυριακή και γιορτή στην Εκκλησία, κάνω την προσευχή μου πρωί και βράδυ, δίνω πολλές ελεημοσύνες, και μάλιστα φτάνω μέχρι και την εντολή που δίνει ο Θεός, να δίνουμε μέχρι και το δέκατο από το μισθό μας, επισκέπτομαι τους αρρώστους στα νοσοκομεία, κατάκοιτους στα σπίτια, νηστεύω Τετάρτες και Παρασκευές και όλες τις Σαρακοστές, εξομολογούμαι τακτικά, κοινωνώ επίσης …».

Όλα αυτά μου θύμισαν αμέσως τον Φαρισαίο, διότι τίποτε περισσότερο από το Φαρισαίο δεν είπε, όχι ο Φαρισαίος όλα τα έκαμεν,«Διαβάζω την Καινή Διαθήκη», κι ο Φαρισαίος ήξερε τον Νόμον του Θεού, «Και μάλιστα πολύ καλά, και πολλά όλα ωραία βιβλία, όπου κι αν πάω, όπου κι αν σταθώ, μιλάω για τον Αντίχριστο, για το φοβερό ΕΚΑΜ, για το εξακόσια εξήντα έξι, και καυτηριάζω το κακό, κάνω αυστηρές παρατηρήσεις στο όνομα του δικαίου, και καυτηριάζω το κακό, και του Ευαγγελίου, σε όλους, στη γυναίκα μου, στα παιδιά μου, στους συγγενείς μου, στους υφισταμένους μου, στους γειτόνους μου, στους εργάτες μου, στους συγκάτοικούς μου, σ’ αυτούς που είναι στο δρόμο, παντού, σε όλους, σε όλους, …» ..

Ἄν ἀφεθῶ νά δῶ τίς ἁμαρτίες μου, δέν μου φθάνουν άλλοι τρεις ή τέσσερις να κλαίνε μαζί μου γι΄ αυτές”.

Ο Γέροντας του μίλησε τότε για τον αββά Διόσκορο, ότι στο κελί του έκλαιγε πάντοτε για τον εαυτό του, ενώ ο μαθητής του καθόταν στο άλλο κελί.

Πήγε λοιπόν κάποια φορά ο μαθητής στο κελί του Γέροντα και τον βρήκε να κλαίει, οπότε του λέει:

“Πάτερ, γιατί κλαις;”

Κι ο Γέροντας του απαντά:

“Τις αμαρτίες μου, παιδί μου, κλαίω”. Του λέει ο αδελφός:

“Δεν έχεις αμαρτίες, πάτερ” Και ο Γέροντας του αποκρίνεται:

“Αλήθεια, αν αφεθώ να δω τις αμαρτίες μου, δεν μου φθάνουν άλλοι τρεις ή τέσσερις να κλαίνε μαζί μου γι΄ αυτές”.

Είπε λοιπόν ο αββάς Ποιμήν: “Έτσι είναι ο άνθρωπος που γνώρισε τον εαυτό του”.

8. Ο αββάς Ηλίας είπε:

“Εγώ τρία πράγματα φοβούμαι,

την έξοδο της ψυχής από το σώμα,  τη συνάντησή μου με τον Θεό και την έκδοση της καταδικαστικής απόφασης για μένα”.

9. Ο αββάς Ησαϊας είπε:

Τό θεῖο θέλημα ἐκφράζεται μέ συγκυρίες, μέ ἐμπόδια, μέ ἀνθρώπους, μέ ἀλλαγές καί ἀνατροπές...(Ὅσιος Πορφύριος)

«Ο παλαιός, περίπλοκος και σκοτεινός άνθρωπος που επιβιώνει εντός σου, παίζει παιχνίδια όχι ευδιάκριτα. Το σπουδαιότερο είναι να καταλάβεις και ν' αποδεχθείς πως το δικό σου θέλημα δεν είναι καλύτερο από του Θεού. Και το θείο θέλημα εκφράζεται με συγκυρίες, με εμπόδια, με ανθρώπους, με αλλαγές και ανατροπές.

Μάθε ποιὸς εἶσαι, μὲ τὴ γνώση αὐτὴ γίνεσαι ὁ σοφότερος τῶν ἀνθρώπων

Ὁσίου Ἰωσὴφ τοῦ Ἡσυχαστῆ

Πρῶτα ἀπ' ὅλα χρειάζεται τὸ «γνῶθι σαυτόν». Δηλαδὴ νὰ γνωρίσεις τὸν ἑαυτό σου, ποιὸς εἶσαι.

Ποιὸς εἶσαι στ' ἀλήθεια, ὄχι ποιὸς νομίζεις ἐσὺ ὅτι εἶσαι. Μὲ τὴ γνώση αὐτὴ γίνεσαι ὁ σοφότερος τῶν ἀνθρώπων.

Μὲ τέτοια ἐπίγνωση ἔρχεσαι σὲ ταπείνωση καὶ παίρνεις χάρη ἀπὸ τὸν Κύριο. Διαφορετικὰ ἂν δὲν ἀποκτήσεις αὐτογνωσία, ἀλλ' ὑπολογίζεις μόνο τὸν κόπο σου, γνώριζε ὅτι πάντοτε θὰ βρίσκεσαι μακριὰ ἀπὸ τὸ δρόμο.

Διότι δὲν λέει ὁ Προφήτης· «ἴδε, Κύριε, τὸν κόπον μου», ἀλλὰ «ἴδε, λέγει, τὴν ταπείνωσίν μου καὶ τὸν κόπον μου». Ὁ κόπος εἶναι γιὰ τὸ σῶμα, ἡ ταπείνωση γιὰ τὴ ψυχὴ καὶ πάλι τὰ δύο μαζί, κόπος καὶταπείνωση, γιὰ ὅλον τὸν ἄνθρωπο.

Ποιὸς νίκησε τὸ διάβολο; Αὐτὸς ποὺ γνώρισε τὴν ἀσθένειά του, τὰ πάθη καὶ τὰ ἐλαττώματα, ποὺ ἔχει. Ὁ φοβούμενος νὰ γνωρίσει τὸν ἑαυτό του, αὐτὸς βρίσκεται μακριὰ ἀπὸ τὴ γνώση· ἄλλο τίποτε δὲν ἀγαπᾶ παρὰ νὰ βλέπει μόνο λάθη στοὺς ἄλλους καὶ νὰ τοὺς κρίνει. Αὐτὸς δὲν βλέπει στοὺς ἄλλους χαρίσματα, ἀλλὰ μόνον ἐλαττώματα, δὲν βλέπει στον εαυτό του ἐλαττώματα, παρὰ μόνο χαρίσματα. Καὶ αὐτὸ εἶναι τὸ χαρακτηριστικὸ ἐλάττωμα τῶν ἀνθρώπων τοῦ...καιροῦ μας ποὺ δὲν ἀναγνωρίζουμε ὁἕνας τὸ χάρισμα τοῦ ἄλλου.

Ὁ ἕνας στερεῖται πολλά, μὰ οἱ πολλοί τα ἔχουν ὅλα. Αὐτὸ ποὺ ἔχει ὁ ἕνας δὲν τὸ ἔχει ὁ ἄλλος. Καί, ἂν αὐτὸ τὸ ἀναγνωρίζουμε, ὑπάρχει πολλὴ ταπείνωση.

Τί ἔχεις λοιπόν, ὑπερήφανε ἄνθρωπε, ὅπερ οὐκ ἔλαβες;

Τι έχεις λοιπόν, υπερήφανε άνθρωπε, όπερ ουκ έλαβες;

Ει δε και έλαβες, τι καυχάσαι ως μή δήθεν λαβών;

Γνώθι, ψυχή ταπεινή, τον σόν ευεργέτην και πρόσεχε μη σφετερισθής τα

ξένα - τα του Θεού - ως ίδια κατορθώματα. Γνώθι, αθλία, την ύπαρξίν σου·

επίγνωθι την καταγωγήν σου. Μη λησμονής πως είσαι ξένη εδώ και όλα ξένα!

Και, αν σου έδωκεν ο γλυκύς ευεργέτης Θεός, απόδος εν καθαρά συνειδήσει,

εκ των ιδίων τα ίδια, «τα σά εκ των σών».

Συμβουλές ὠφέλιμες ἁγίου Ἰωάννου τῆς Κροστάνδης

Τα εποικοδομητικά λόγια, τα κείμενα των Αγίων Πατέρων, η υμνωδία της Εκκλησίας και, προς παντός, όσα είπε ο ίδιος ο Λόγος, το Δεύτερο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, είναι πράγματι «ύδωρ ζων». Το νερό κυλά. Και τα λόγια αυτά κυλούν στην ψυχή μας σαν εκείνο.

Το νερό δροσίζει και δίνει ζωή στο σώμα. Αλλά και τα λόγια του Θεού ζωοποιούν την ψυχή, της δίνουν ειρήνη και χαρά ή τη σωτήριο συντριβή.

Πρόσεχε στην καρδιά σου όσο ζείς σ’ αυτόν εδώ τον κόσμο. Εξέταζέ τη και βλέπε τι της εξασφαλίζει την ένωσί της με τον ευλογητό Κύριο και τι την αποξενώνει. Έχε λοιπόν αυτογνωσία.

«Ὁ ἀξιωθείς ἰδεῖν ἐαυτόν κρείττων ἐστί τοῦ ἀξιωθέντος ἰδεῖν ἀγγέλους»

Αββά Ισαάκ Σύρου

Εκείνος που βλέπει τον εαυτό του και βλέπει πόσο υστερεί και πόσο χαμηλά είναι από πλευράς αρετής και πνευματικής προόδου, αυτός που έχει αυτογνωσία, είναι πολύ ανώτερος από εκείνον που έχει αρετή και βλέπει κι αγγέλους ακόμα.

https://paraklisi.blogspot.com/2019/07/blog-post_215.html

Νά γνωρίσεις τόν ἑαυτό σου, ποιός εἶσαι. Γέροντας Ἰωσήφ ὁ Ἠσυχαστής

Και γι’ αυτό πρώτα απ’ όλα χρειάζεται το «γνώθι σαυτόν». Δηλαδή να γνωρίσεις τον εαυτό σου, ποιος είσαι. Ποιός είσαι στ’ αλήθεια, όχι ποιός νομίζεις εσύ ότι είσαι. Με τη γνώση αυτή γίνεσαι ο σοφότερος των ανθρώπων.

Με τέτοια επίγνωση έρχεσαι σε ταπείνωση και παίρνεις χάρη από τον Κύριο. Διαφορετικά αν δεν αποκτήσεις αυτογνωσία, αλλ’ υπολογίζεις μόνο τον κόπο σου, γνώριζε ότι πάντοτε θα βρίσκεσαι μακριά από το δρόμο. Διότι δεν λέει ο Προφήτης· «ίδε, Κύριε, τον κόπον μου», αλλά «ίδε, λέγει, την ταπείνωσίν μου και τον κόπον μου». Ο κόπος είναι για το σώμα, η ταπείνωση για τη ψυχή και πάλι τα δύο μαζί, κόπος και ταπείνωση, για όλον τον άνθρωπο.

Ποιός νίκησε το διάβολο; Αυτός που γνώρισε την ασθένειά του, τα πάθη και τα ελαττώματα, που έχει. Ο φοβούμενος να γνωρίσει τον εαυτό του, αυτός βρίσκεται μακριά από τη γνώση· άλλο τίποτε δεν αγαπά παρά να βλέπει μόνο λάθη στους άλλους και να τους κρίνει.

Αυτός δεν βλέπει στους άλλους χαρίσματα, αλλά μόνον ελαττώματα- δεν βλέπει στον εαυτό του ελαττώματα, παρά μόνο χαρίσματα. Και αυτό είναι το χαρακτηριστικό ελάττωμα των ανθρώπων του καιρού μας που δεν αναγνωρίζουμε ο ένας το χάρισμα του άλλου.

Οἱ σπόροι τοῦ κακοῦ (Ἐπίσκ. Εἰρηναῖος, Αἰκατερίνμπουργκ καί Ἰρμπίτσκ)

 

Mιλήσαμε για την υπακοή, τη φιλαλήθεια και τη σεμνότητα, σαν αρετές που οι γονείς πρέπει με ιδιαίτερη φροντίδα να καλλιεργούν στις καρδιές των παιδιών, αρχίζοντας από τη νηπιακή ηλικία.

Ωστόσο, αγαπητοί μου γονείς, δεν φτάνει μόνο να σπέρνετε στις ψυχές των παιδιών σας το σπόρο του καλού. Πρέπει παράλληλα να καταπολεμάτε και να ξεριζώνετε το κακό. Και πρώτ’ απ’ όλα, πρέπει να καταπολεμήσετε το βασικότερο ελάττωμα του παιδιού σας και να το ξεριζώσετε τελείως.

Κάθε παιδί έχει ένα ιδιαίτερο, βασικό ελάττωμα. Και δέκα παιδιά αν είχατε, το καθένα θα είχε το δικό του χαρακτηριστικό ελάττωμα. Το ένα τείνει ιδιαίτερα προς τη ματαιοδοξία, τον εγωισμό ή την ευθιξία. Το άλλο προς την πλεονεξία και τη φιλαργυρία. Το τρίτο προς τη μαλθακότητα και τη φιληδονία. Το τέταρτο είναι ζηλιάρικο και χαιρέκακο. Το πέμπτο είναι οκνηρό και τεμπέλικο, κ.ο.κ.

Αλλά γιατί, θα ρωτήσετε ίσως, πρέπει πρώτ’ απ’ όλα να ξεριζώσουμε αυτό το βασικό ελάττωμα από την ψυχή του παιδιού;

Όλοι γνωρίζετε την ιστορία του Γολιάθ. Πολεμούσαν οι Φιλισταίοι με τους Ισραηλίτες, και τα αντίπαλα στρατεύματα είχαν παραταχθεί το ένα απέναντι στο άλλο, έτοιμα για μάχη. Τη στιγμή εκείνη πρόβαλε ένας Φιλισταίος με γιγάντιο ανάστημα, ο Γολιάθ, και άρχισε να προκαλεί τους Ισραηλίτες. Κορόιδευε τόσο αυτούς όσο και το Θεό τους, ενώ με θρασύτητα καλούσε οποιονδήποτε να μονομαχήσει μαζί του. Κανένας δεν τολμούσε ν’ αναμετρηθεί με το φοβερό γίγαντα, μέχρι που ένας νεαρός βοσκός, ο Δαβίδ, με πίστη στη βοήθεια του Θεού, τον έριξε στη γη με μια μικρή πέτρα και τον θανάτωσε. Τότε οι Φιλισταίοι, βλέποντας ότι το πρωτοπαλήκαρό τους σκοτώθηκε, οπισθοχώρησαν ντροπιασμένοι.

Ας μεταφέρουμε την ιστορία αυτή στο θέμα μας.

Ανάμεσα στα διάφορα ελαττώματα που έχει κάθε παιδί, υπάρχει και κάποιος Γολιάθ, δηλαδή κάποιο βασικό ελάττωμα, κάποια βασική αδυναμία. Αυτό λοιπόν πρέπει να καταπολεμήσετε πρώτα, γιατί μόνο αν εξοντώσετε αυτό το ελάττωμα-Γολιάθ, τότε και το στράτευμά του, τα υπόλοιπα δηλαδή ελαττώματα, θα νικηθούν. Αυτό σημαίνει, με απλά λόγια: Προσπαθήστε να ξεριζώσετε τη βασική αδυναμία του παιδιού σας, και οι υπόλοιπες σιγά-σιγά θα φύγουν μόνες τους.

Θέλετε να μη φυτρώνουν στο χωράφι σας ζιζάνια και αγκάθια; Καταστρέψτε τις ρίζες τους, και θα δείτε ότι τα φύλλα και τα λουλούδια θα ξεραθούν και θα πέσουν.

«Μακαρισμός πρῶτος» μέρος β΄ τελευταῖο

π. Ἀθανασίου Μυτιληναίου

Καί ὁ Μένανδρος, πού ἦταν συγγραφέας θεατρικῶν ἔργων, ὅπως ὁ Σοφοκλής, ὁ Εὐριπίδης καί ἄλλοι, ἔλεγε: «γένοιο οἷοςἔσσι»¹, εἴθε νά γίνεις ἐκεῖνος πού πραγματικά εἶσαι· δηλαδή νά ψάξεις νά βρεῖς ποιός εἶσαι, καί νά γίνεις αὐτό πού εἶσαιδημιουργημένος νά γίνεις. Ὁ ἐγωισμός ὅμως καί ἡ ὑπερηφάνεια, δυστυχῶς, ἐμποδίζουν τόν ἄνθρωπο νά δεῖ τόν ἑαυτό του.

Ἡ ταπείνωση θά λέγαμε ὅτι ἔχει τρεῖς πτυχές:

Ἡ πρώτη εἶναι ἡ ἠθική αὐτογνωσία, αὐτή πού δέν εἶχαν δυστυχῶς οἱ Ἀρχιερεῖς, οἱ Γραμματεῖς καί οἱ Φαρισαῖοι τῆς ἐποχῆς τοῦ Χριστοῦ. Πίστευαν γιά τόν ἑαυτό τους ὅτι εἶναι ἄμεμπτοι... Κι ὅμως εἶναι ἐκεῖνοι πού σταύρωσαν τόν Χριστό! Τέλος πάντων. Ἡ ἠθική αὐτογνωσία εἶναι τό νά γνωρίζεις ποιός εἶσαι, νά δεῖς τήν ἁμαρτωλή σου κατάσταση. Νά μή λές “δέν ἔκανα τίποτα ἄσχημο στή ζωή μου, εἶμαι σπουδαῖος, εἶμαι ἠθικότατος ἄνθρωπος”. Εἶναι μερικοί πού ἔτσι λένε, καί εἶναι δυστύχημα! Πρέπει νά βλέπουμε τίς ροπές μας, αὐτές πού ἔχουμε μέσα μας, καί πού θά ντρεπόμαστε νά τίς δημοσιοποιήσουμε. Εἶναι ροπές βρώμικες, ποικίλες ροπές, πού θά ντρεπόμαστε νά τίς ποῦμε! Δέν κάναμε ἴσως καμία πράξη ὡς πρός τίς ροπές αὐτές, ἀλλά ὅμως ἔχουμε μέσα μας ἕνα ἀκάθαρτο ὑποσυνείδητο, καί κατ᾿ ἐπέκταση μία ἀκάθαρτη συνείδηση. Ἔχουμε αἰσθήματα ἀκάθαρτα, ἔχουμε λογισμούς καί ἐπιθυμίες ἀκάθαρτες, πού βέβαια δέν φαίνονται στούς πολλούς. Πῶς μποροῦμε λοιπόν νά λέμε ὅτι εἴμαστε σπουδαῖοι;

Ἔλεγε ὁ Ψαλμωδός, στόν 18ο Ψαλμό: «καί ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με»², νά μέ καθαρίσεις ἀπό ἐκεῖνα πού εἶναι μέσα μου κρυφά. Ἄν ἔπρεπε νά μιλήσουμε μέ μία σύγχρονη γλώσσα, θά λέγαμε: «Κύριε, καθάρισέ μου τό ὑποσυνείδητο». Οἱ ἀσκητές πού πήγαιναν στήν ἔρημο γιά βαριά ἀσκητική, τό ἔκαναν γιά νά καθαρίσουν τό ὑποσυνείδητό τους. Ρωτῆστε, ἄν θέλετε, ἕναν ψυχίατρο, ἕναν ψυχολόγο, ἄν εἶναι εὔκολο ἤ δύσκολο νά καθαρίσει κανείς τό ὑποσυνείδητό του. Θά σᾶςἔλεγε πώς εἶναι ἀδύνατον! Ἔ, θά λέγαμε, ὄχι ἀκριβῶς, ἀλλά περίπου ἀδύνατον! Πράγματι, μπορεῖ κάποιος νά καθαρίσει τόν ἑαυτό του, τό ὑποσυνείδητό του, ἀλλά μέ πολύ βαριά ἄσκηση. Δηλαδή, μέ ἄλλα λόγια, πρέπει νά ξέρουμε ὅτι στά μάτια τοῦ Θεοῦ δέν εἴμαστε σπουδαῖοι καί τρανοί! Ἄρα λοιπόν πρέπει νά ἔχουμε αὐτογνωσία. Ὁ Άπόστολος Παῦλος, κατεβαίνοντας τά τρία σκαλοπάτια τῆς ταπεινώσεως, στήν ἀρχή ἔλεγε:

«Εἶμαι ὁ ἔσχατος τῶν Ἀποστόλων».

Ὅταν πέρασαν κάποια χρόνια, ἔλεγε: «Εἶμαι ὁ ἔσχατος τῶν ἀνθρώπων».

Καί ὅταν πέρασαν πάλι μερικά χρόνια, ἔλεγε: «Εἶμαι ὁ ἔσχατος τῶν ἁμαρτωλῶν»³.

Ποιός; Ὁ Παῦλος!...

Νά θυμηθοῦμε καί τόν τελώνη ἀπό τήν παραβολή τοῦ τελώνου καί τοῦ φαρισαίου. Θά λέγαμε “δέν εἶμαι ἅγιος”. Ἀλλά ἡ ἐντολή λέει «ἅγιοι γίνεσθε, ὅτι ἐγώ ἅγιός εἰμι»⁴. Ἀφοῦ λοιπόν τό λέει ἡ ἐντολή τοῦ Θεοῦ νά γίνουμε ἅγιοι –δέν εἴμαστε βέβαια– πρέπει ἀναμφισβήτητα νά εἴμαστε στόν δρόμο νά γίνουμε ἅγιοι.

Γιά τήν κατάκριση (Γέροντας Εὐστράτιος Γκολοβάνσκι)

 

 Ποτέ μην ακούσεις και ποτέ μη σεβαστείς εκείνον που κατακρίνει τον πλησίον. «Πάψε, αδερφέ!», να του πεις. «Εγώ καθημερινά κάνω μεγαλύτερα σφάλματα. Πώς μπορώ, λοιπόν, να κατακρίνω τον άλλον;». Έτσι, με το ίδιο φάρμακο, και τον εαυτό σου θα προστατεύσεις και τον πλησίον σου θα θεραπεύσεις.

Γιατί κατακρίνουμε τόσο εύκολα τον πλησίον;

Επειδή δεν γνωρίζουμε καλά τον εαυτό μας. Όποιος αποκτάει πλήρη αυτογνωσία, ποτέ δεν κοιτάζει τα παραπτώματα του αδερφού του.

Πώς μπορούμε ν’ απαλλαγούμε από την κακή συνήθεια της κατακρίσεως του πλησίον;

«Πριν κρίνεις, εξέταζε τον εαυτό σου», λέει ο σοφός Σειράχ (18:20). Να μια βασική αρχή ζωής κι ένα καλό όπλο ενάντια στην κατάκριση: «Εξέταζε τον εαυτό σου». Να βάζεις, δηλαδή, τον εαυτό σου στη θέση του πλησίον και να σκέφτεσαι: Μήπως κι εσύ κάνεις ό,τι κι εκείνος; Μήπως, αν βρισκόσουνα κάτω από τις ίδιες συνθήκες, θα φερόσουνα χειρότερα;

Άκου τι γράφει ο απόστολος Παύλος στους χριστιανούς της Ρώμης: «Ένοχος είσαι, άνθρωπέ μου, εσύ που γίνεσαι κριτής των άλλων. Γιατί, κρίνοντας τον άλλο, καταδικάζεις τον ίδιο σου τον εαυτό, αφού κάνεις τα ίδια κι εσύ, ο κριτής» (Ρωμ. 2:1). Αλλά και ο Κύριος τι μας λέει; «Μην κρίνετε τους συνανθρώπους σας, για να μη σας κρίνει κι εσάς ο Θεός. Με το κριτήριο που κρίνετε θα κριθείτε, και με το μέτρο που μετράτε θα μετρηθείτε. Πώς μπορείς και βλέπεις το σκουπιδάκι στο μάτι του αδερφού σου και δεν νιώθεις ολόκληρο δοκάρι στο δικό σου μάτι;… Υποκριτή! Βγάλε πρώτα από το μάτι σου το δοκάρι, και τότε θα μπορέσεις να δεις και να βγάλεις το σκουπιδάκι από το μάτι του αδερφού σου» (Ματθ. 7:1-3,5).

Ας θυμόμαστε πάντα ότι στο φοβερό κριτήριο του Θεού θα μας ζητηθούν καρποί αγάπης. Κι εκείνος που αγαπάει, δεν κατακρίνει. «Εκείνος που αγαπάει, έχει μακροθυμία και καλοσύνη· εκείνος που αγαπάει, δεν ζηλοφθονεί,… δεν οργίζεται…· εκείνος που αγαπάει, όλα τα ανέχεται, σε όλα εμπιστεύεται, για όλα ελπίζει, όλα τα υπομένει» (Α Κορ. 13:4,5,7).

Επιτρέπεται να κρίνουμε τους ιερείς;

Νά γνωρίσουμε τήν ἀρρώστια μας

ΛΟΓΟΙ ΟΣΙΟΥ ΠΑΪΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΗ

-Γέροντα, συχνά βλέπω τα ελαττώματα των άλλων και τους κρίνω.

-Την αρρώστια την δική σου την ξέρεις;

-Όχι.

-Γι’ αυτό ξέρεις την αρρώστια των άλλων. Αν ήξερες την δική σου αρρώστια ,δεν θα ήξερες την αρρώστια των άλλων. Δεν λέω να μη συμμετέχης στον πόνο τους , αλλά να μην ασχολήσαι με τα σφάλματά τους. Αν ο άνθρωπος δεν ασχολήται με τον εαυτό του, ο πειρασμός θα του ανοίξη δουλειά να ασχολήται με τους άλλους. Αν όμως κάνη δουλειά στον εαυτό του, τότες γνωρίζει τον εαυτό του, γνωρίζει και τον άλλον. Διαφορετικά, με τα λανθασμένα συμπεράσματα που βγάζει από τον εαυτό του κρίνει λανθασμένα και τους άλλους.

-Γέροντα, τί βοηθάη περισσότερο να διορθωθή κανείς;

-Κατ’ αρχάς η θέληση. Η θέληση είναι κατά κάποιον τρόπο το καλό ξεκίνημα. Ύστερα, πρέπει να καταλάβη κανείς ότι είναι άρρωστος και να αρχίση η ανάλογη αντιβίωση. Γιατί, αν είναι άρρωστος και κρύβη την αρρώστια του, κάποτε θα σωριασθή κάτω απότομα, χωρίς να το καταλάβη, και δεν θα μπορή να βοηθηθή ιατρικά. Π.χ. κάποιος ξέρει ότι είναι προφυματικός ,γι’ αυτό έχει ανορεξία. Του λένε: «γιατί δεν τρως;». «Ε, λέει, δεν μ’ αρέσει αυτό το φαγητό»! Μετά έχει κομμάρες και δεν μπορεί να περπατήση καλά. «Γιατί περπατάς έτσι;», τον ρωτάνε. «Α, μ’ αρέσει ,λέει, να πηγαίνω σιγά-σιγά∙ τί; Να τρέχω σαν παλαβός;». Δεν λέει ότι έχει κομμάρες και δεν μπορεί να περπατήση. Μετά έχει βήχα. «Γιατί βήχεις;», του λένε. «Ε, από αλλεργία», λέει! Δεν λέει ότι οι πνεύμονες μέσα είναι χάλια. Εν τω μεταξύ βγάζει και κανένα πύελο αιματηρό. «Τί είναι αυτό;», τον ρωτάνε. «Ε, λέει, ερεθίστηκε ο λάρυγγας»!

-Και όλα αυτά, Γέροντα, επειδή δεν θέλει να φανερώσει την φυματίωση;

«- Γέροντα Παΐσιε, πῶς θά φύγη ἡ μεγάλη ἰδέα πού ἔχω γιά τόν ἑαυτό μου;»

 - Γέροντα, πώς θα φύγη η μεγάλη ιδέα που έχω για τον εαυτό μου;

- Αν στραφής μέσα σου και γνωρίσης τον εαυτό σου, θα δης τόση ασχήμια, που θα σιχαθής τον εαυτό σου.

Αν ο άνθρωπος δεν γνωρίση τον εαυτό του για να ταπεινωθή φυσιολογικά, η ταπείνωση δεν μπορεί να του γίνη κατάσταση, για να παραμένη μέσα του η θεία Χάρις. Τότε είναι σε θέση ο διάβολος να του φάη όλα τα χρόνια της ζωής του- ακόμα και τα χρόνια του Μαθουσάλα να του δώση ο Θεός- , παίζοντας το παιχνίδι της κολοκυθιάς. Δηλαδή μια θα του φέρνη ο διάβολος τον λογισμό ότι κάτι είναι, μια θα φέρνη αυτός έναν ταπεινό λογισμό ότι δεν είναι τίποτε∙ μιά ο διάβολος , μιά ο άνθρωπος, μιά θα κερδίζη ο ένας μιά ο άλλος, και θα συνεχίζεται το ίδιο βιολί.

- Βλέπω, Γέροντα, ότι όλες οι αδελφές με έχουν ξεπεράσει στην αρετή, ακόμη και οι νεώτερες.

- Αφού δεν ταπεινώθηκες μόνη σου, ταπεινώθηκες από τους άλλους. Ξέρεις τι κάνουν , όταν θέλουν να στείλουν έναν πύραυλο στο διάστημα; Μετρούν κατεβαίνοντας από τους μεγάλους αριθμούς στους μικρούς: «δέκα ,εννιά, οκτώ, επτά… ένα ,μηδέν!». Μόλις φθάσουν στο μηδέν, εκτοξεύεται. Έτσι κι εσύ , τώρα που έφθασες στο μηδέν, θα εκτοξευθής και θα πας ψηλά. Εσύ φυσική δεν σπούδασες;

- Ναι, Γέροντα.

- Τώρα λοιπόν είναι καιρός να μάθης και την φυσική της μεταφυσικής, για να γνωρίσης πώς θα γίνη η πνευματική διάσπαση του ατόμου σου.

- Πως θα γίνη, Γέροντα;

Ἡ πιό ὠφέλιμη γνώση εἶναι ἡ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ μας!

  Ο Προφήτης Ιερεμίας, θρηνώντας για τις ταλαιπωρίες των ανθρώπων και την αδυναμία της ανθρώπινης φύσεως, έλεγε:

"Γιατί γεννήθηκα; Για να βλέπω κόπους και βάσανα; Γιατί δεν με θανάτωνε ο Κύριος στη μήτρα της μητέρας μου" (πρβλ. Ιερ. 20:18,17).

Ο προφήτης είχε κατανοήσει τι είναι ο άνθρωπος και τι η επίγεια ζωή του. Εσύ άραγε έχεις αυτή την επίγνωση;

Φρόντισε, αδελφέ, να γνωρίσεις τον εαυτό σου, να καταλάβεις τι και ποιος είσαι, γιατί τούτο αποτελεί την επιστήμη των επιστημών και την πιο μεγάλη σοφία.

Πιο χρήσιμη και ωφέλιμη είναι η γνώση του εαυτού σου, παρά οι γνώσεις της αστρονομίας, της φυσικής, των μαθηματικών, της ιατρικής.

Γιατί αυτές εξαντλούνται στην παρούσα ζωή, ενώ η αυτογνωσία έχει προεκτάσεις και στη μέλλουσα.

Για τον υψηλό τούτο σκοπό χρειάζονται σκληρός αγώνας, οξύτατη παρατηρητικότητα, πολλή προσευχή και ενίσχυση του Θεού.

Πρέπει να εισχωρήσεις με το νου μέσα στην καρδιά σου και να εξετάσεις προσεκτικά το είναι σου.

Όσο καλύτερα γνωρίσεις την ψυχή σου, τον έσω άνθρωπο, τόσο καλύτερα θα γνωρίσεις και τον Κύριο, γιατί, διαπιστώνοντας το μεγαλείο και την ανωτερότητα της ψυχής, αποκτάς καθαρότερη την επίγνωση της άπειρης και ασύλληπτης μεγαλοσύνης του Θεού.

Να στοχάζεσαι πάντα τη συντομία και το άδηλο τέρμα της παρούσας ζωής, συνειδητοποιώντας την προσωρινότητα και την ασημαντότητά σου, γιατί αυτός είναι ο δρόμος που σε φέρνει κοντά στον Κύριο.

Όσο γνωρίζεις τον εαυτό σου, τόσο ταπεινώνεσαι, και όσο ταπεινώνεσαι, τόσο αποκτάς φόβο Θεού, που είναι η αρχή της σοφίας, κατά το Σολομώντα (Παροιμ. 1:7).

Ταπείνωση

Γράφει ὁ Ὅσιος Πέτρος ὁ Δαμασκηνός[1]: « Ὁ ταπεινόφρων δέν παύει νά κατηγορεῖ τόν ἑαυτό του, ἀκόμη καί ἄν ὅλοι τόν μάχονται καί τόν ἀτιμάζουν ἔτσι ὥστε νά σωθῇ ὄχι μόνο ἀκουσίως, ὅπως αὐτοί πού ἔχουν ὑπομονή, ἀλλά ἑκουσίως, τρέχοντας πρός τά πάθη τοῦ Χριστοῦ ἀπό τά ὁποῖα ἔμαθε τήν μεγαλύτερη ἀπό ὅλες τίς ἀρετές, στήν ὁποία κατοικεῖ τό Ἅγιο Πνεῦμα».

Ἡ ταπείνωση εἶναι ἡ μεγαλύτερη ἀπό ὅλες τίς ἀρετές. Σ’ αὐτήν κατοικεῖ τό Ἅγιο Πνεῦμα. Ἡ ταπείνωση εἶναι ἡ ἀναγκαία προϋπόθεσι γιά τήν ἔνταξη καί παραμονή τοῦ πιστοῦ στήν Ἐκκλησία. Τοῦτο συμβαίνει διότι ἡ ταπείνωση τοῦ πιστοῦ ἑλκύει τό Ἅγιο Πνεῦμα σύμφωνα μέ τόν λόγο τοῦ Κυρίου: «Ὁ Θεός ὑπερηφάνοις ἀντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσι χάριν»[2].

Ὁ πλήρης Ἁγίου Πνεύματος πιστός ἑνώνεται καί παραμένει σταθερά στήν Ἐκκλησία, ἡ Ὁποία ἔχει τό Ἅγιο Πνεῦμα ὡς «ψυχή» Της. Αὐτό τό Ἅγιο Πνεῦμα τελεσιουργεῖ τήν ἔνταξη καί μόνιμη παραμονή τοῦ πιστοῦ στό Χριστό καί στό σῶμα Του τήν Ἐκκλησία.

Ἁγίου Βασιλείου τοῦ Μεγάλου Πρόσεχε τόν ἑαυτό σου

Πρόλογος

«Πρόσεχε τόν ἑαυτό σου!». Μιά φράση, πού λέγεται συχνά-πυκνά ὡς ἔκφραση ἐνδιαφέροντος καί ἀγάπης, μέ περιεχόμενο ὅμως ἰδιαίτερα ἐγωκεντρικό καί ὑλιστικό.«Πρόσεχε τόν ἑαυτό σου!». Πρόσεχε, δηλαδή, τήν ὑγεία σου, τί δίαιτά σου, τήν ἐμφάνισή σου, τή δουλειά σου...

Ἡ ἴδια ἀκριβῶς φράση, ἀλλά μέ διαφορετικά ἀντίθετη ἔννοια, συναντᾶται ἀρκετές φορές καί στήν Ἁγία Γραφή:«Πρόσεχε σεαυτῷ».

Τήν ἀκριβή ἑρμηνεία τῆς θείας αὐτῆς προσταγῆς μᾶς ἀναπτύσει σέ μιά ὑπέροχη ποιμαντική του ὁμιλία ὁ Ἅγιος Βασίλειος ὁ Μέγας. Σύμφωνα μέ τούς μελετητές τοῦ ἔργου του, ὁ λόγος Εἰς τό Πρόσεχε σεαυτῷ –ὡς «λόγος ἀξιοθαύμαστο καί γεμάτο ἀπό κάθε σοφία» τόν ἀξιολογεῖ ὁ Ὅσιος Πέτρος ὁ Δαμασκηνός– εἶναι ὁ σπουδαιότερος ἠθικός λόγος του καί ἀποτελεῖ ἐπιτομή τῆς ὀρθόδοξης ἀνθρωπολογίας.

Ὁ Ἅγιος Ἱεράρχης μᾶς καλεῖ νά μαζέψουμε τόν νοῦ μας ἀπό τή μάταιη περιπλάνηση στήν κενότητα τῆς κοσμικῆς ζωῆς καί νά τόν στρέψουμε προσεκτικά στόν ἐσωτερικό μας ἄνθρωπο, γιά νά γνωρίσουμε τόν πραγματικό μας ἑαυτό.

Τί εἴμαστε;

Ποιοί εἴμαστε;

Ἀπό ποῦ ἤρθαμε καί ποῦ πηγαίνουμε;

Ποιός εἶναι ὁ ἀληθινός σκοπός τῆς ζωῆς μας;

Ποιά τά κύρια καί ποιά τά δευτερεύοντα στοιχεῖα τῆς ὑπάρξεώς μας;

«Ἡ παρακολούθηση καί ἡ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ μας» Ἁγίου Παϊσίου,Ἀρχ. Σάββας Ἁγιορείτης

Ἀκοῦστε τήν ὁμιλία ἐδῶ:«Ἡ παρακολούθηση καί ἡ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ μας»

Ἁγίου Παϊσίου

Ὁμιλία στίς 07-07-2011

Ἄς συνεχίσουμε σήμερα μέ τήν Χάρη τοῦ Θεοῦ  τό θέμα γιά τό πῶς πρέπει νά παρακολουθοῦμε τόν ἑαυτό μας γιά νά φτάσουμε, σ΄ αὐτό πού λέμε, ἐπίγνωση τῆς ἁμαρτωλότητάς μας. Λέγαμε ὅτι πρέπει κανείς νά φροντίζει τήν συνείδησή του, νά τήν ἀκούει καί νά τήν καθαρίζει, γιατί ὑπάρχει καί ‘καπακωμένη’ συνείδηση, καθώς καί διεστραμμένη συνείδηση, νά νομίζεις δηλαδή ὅτι κάνεις τό καλό, ἐνῶ κάνεις τό κακό.

- Πῶς πρέπει νά παρακολουθοῦμε τόν ἑαυτό μας;

Καί οἱ ἀρχαῖοι τό λέγανε ὅτι τό νά γνωρίσεις τόν ἑαυτό σου εἶναι ἡ πιό σπουδαία ἀπ’ ὅλες τίς γνώσεις. Ὁ ἑαυτός μας πολλές φορές εἶναι ὁ μεγάλος ἄγνωστος. Λέει κάπου καί ἡ Ἁγία Γραφή ὅτι: «ὁ ἄνθρωπος εἶναι βαθεῖα καρδία» (Ἱερ. 17,9), δηλαδή δέν ξέρουμε οἱ ἄνθρωποι τά βάθη τῆς ψυχῆς μας. Εἶναι τεράστια ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου καί ἔχει πολύ μεγάλο βάθος. Κάνουμε κατά καιρούς πράγματα καί δέν ξέρουμε γιατί τά κάνουμε.

Ἀπό τόν π. Παΐσιο: Ἡ παρακολούθηση καί ἡ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ μας, ἡ μελέτη τοῦ ἑαυτοῦ μας: «Στόν στρατό, στίς Διαβιβάσεις, εἴχαμε δίκτυο παρακολουθήσεως καί πίνακα ἀναγνωρίσεως. Παρακολουθούσαμε καί καταλαβαίναμε ποιός σταθμός ἦταν ξένος καί ποιός δικός μας, γιατί μερικές φορές ἔμπαιναν ἐνδιάμεσα καί ξένοι σταθμοί. Ἔτσι καί ὁ ἄνθρωπος πρέπει νά παρακολουθεῖ τούς λογισμούς του καί τίς ἐνέργειές του, γιά νά βλέπει ἄν συμφωνοῦν μέ τίς ἐντολές τοῦ Εὐαγγελίου, νά πιάνει τά σφάλματά του καί νά ἀγωνίζεται νά τά διορθώνει. Γιατί, ἄν ἄφηνει ἕνα σφάλμα του νά περνᾶ ἀπαρατήρητο ἤ ὅταν τοῦ λέει ὁ ἄλλος κάποιο ἐλάττωμά του, δέν κάθεται νά τό σκεφθεῖ, δέν μπορεῖ νά προκόψει πνευματικά».

Αὐτογνωσία (Ἁγίου Ἰωάννη τῆς Κροστάνδης)

Δοκίμασόν με, ο Θεός, και γνώθι την καρδίαν μου, έτασόν με και γνώθι τας τρίβους μου. Και ίδε ει οδός ανομίας εν εμοί, και οδήγησόν με εν οδώ αιωνία." Ψαλμ. 138, 23-24

Από τότε που ο πρώτος άνθρωπος αμάρτησε, οι άνθρωποι σκοτίστηκαν τόσο πολύ στο ίδιο το κέντρο της ύπαρξής τους (την καρδιά), που πολύ συχνά δεν έχουνε συνείδηση ή συναίσθηση της πανταχού παρουσίας του Θεού· κι έτσι, έχουνε την εντύπωση πως τέσσερεις τοίχοι με μια οροφή από πάνω, τους κρύβουνε από Εκείνον, που όλα τα γεμίζει με την παρουσία Του και που βλέπει ακόμη και όποιον κρύβεται σε κάποιο τόπο μυστικό. "Ει κρυβήσεταί τις εν κρυφαίοις, και εγώ ουκ όψομαι αυτόν; Μη ουχί τον ουρανόν και την γην εγώ πληρώ; λέγει Κύριος" Ιερεμ. 23,24"Γυμνός ειμι, και εκρύβην" Γεν. 3, 10 είπε ο Αδάμ κρυπτόμενος από τον Θεό. Ωστόσο, όχι, αυτό σε τίποτα δεν τον ωφέλησε· ο Θεός τον έβλεπε.