Καλβίνος καὶ Καλβινισμὸς στὴν Ἑλλάδα (18ος-19ος αἱ.)

π. Γεωργίου Δ. Μεταλληνού

Καλβίνος και Καλβινισμός στην Ελλάδα (18ος-19ος αι.)

Από τη θεολογική απόκρουση (Βικέντιος Δαμοδός) στη μισσιοναριστική διείσδυση

Α. Εισαγωγικά

Οι Θεολόγοι της Διαμαρτυρήσεως (Protestantismus), στην αντιπάθεια και πολεμική τους απέναντι στη Ρώμη και τον Παπισμό, προσπάθησαν να προσεγγίσουν την Ορθοδοξία, προσεταιριζόμενοι στον αγώνα τους την Ορθόδοξη Ανατολή. Μετά από κάποιες μεμονωμένες και περιστασιακές επαφές, αποφασιστικά βήματα στην προσέγγιση Προ­τεσταντισμού και Ορθοδοξίας πραγματοποιήθηκαν μεταξύ των ετών 1570 και 1581, επί του μεγάλου Οικουμενικού Πατριάρχου Ιερεμίου Β’ του Τρανού (1536-1595), με την διεξαχθείσα επίσημη θεολογική αλληλογραφία σε τόνο φιλικό αλλά και κριτικό, μεταξύ Ορθοδόξων και Λουθηρανών. Ανταλλάχθηκαν συνολικά τρεις Επιστολές εκατέρωθεν, σπουδαίες θεολογικές πραγματείες, που ανέδειξαν μάλλον τις υπάρχουσες διαφορές παρά τις αναζητούμενες, κυρίως εκ μέρους της λουθηρανικής πλευράς, ταυτίσεις. Η μόνη αδιαμφισβήτητη σύμπτωση, όπως απέδειξαν οι πρώτες αυτές επαφές, ήταν η κοινή αντίθεση έναντι της Ρώμης. Ο διάλογος όμως αυτός αναθέρμανε την ορθόδοξη συλλογική συνείδηση, αποκαλύπτοντας την αντοχή και τον δυναμισμό της, ενώ μάλιστα συνεχιζόταν η διπλή Ξενοκρατία στον Ελλαδικό χώρο, Οθωμανική και Δυτική (Ενετική).

Τον Διάλογο αυτό, που υπό καλούς οιωνούς είχε αρχίσει, «ανέκοψεν» η επί Πατριάρχου Κυρίλλου Λουκάρεως (1620-1638) από­πειρα του Καλβινικού κυρίως Προτεσταντισμού να αλώσει, εκκλησιαστικά και πολιτικά, την Ορθόδοξη Ανατολή με αποτέλεσμα την πανορθόδοξη αντιπροτεσταντική κίνηση κατά τον 17ο αιώνα. Όταν η πρώτη και καλά οργανωμένη εισβολή του δευτέρου μεγάλου κλάδου του Προτεσταντισμού, δηλαδή του Καλβινισμού, στην Ελληνορθόδοξη Ανατολή, μέσω του Κυρίλλου και της έντεχνης εμπλοκής του στα πολιτικά και θεολογικά σχέδια του Καλβινισμού, για να ακολουθήσει η έντονη κριτική αντιμετώπιση του Καλβινισμού, και γενικώτερα του Προτεσταντισμού, με αφορμή την καλβινίζουσα Ομολογία, την οποία η καλβινική πλευρά απέδωσε για λόγους ευνόητους στον μαρτυρικό Πατριάρχη.

Έτσι, εμφανίστηκαν σπουδαία θεολογικά κείμενα, κυρίως συν­οδικές αποφάσεις, τον 17ο αι., που απέδειξαν την πλήρη αδυναμία σύμπτωσης Ορθοδοξίας και Προτεσταντισμού, και ιδιαίτερα του Καλβινισμού, διότι είναι άλλο και άλλο. Και οι δύο αυτές περιπτώσεις θεμελίωσαν σημαντικές, αλλά και ορθότατες προϋποθέσεις για κάθε μεταγενέστερη διαλογική συνάντηση της Ορθοδοξίας με τη Διαμαρτύρηση, ιδιαίτερα δε με τον Καλβινισμό η τις καλβινίζουσες Ομολογίες του Προτεσταντισμού.