Ὁ Ἅγιος Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος, μᾶς δίνει τὴν καλύτερη ἑρμηνεία του Προζυμιου.

ΠΗΓΗ

https://proskynitis.blogspot.com/2024/02/blog-post_81.html

Γιατί δέν μπορῶ νά προσευχηθῶ καλά; Ἅγιος Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος

Η ψυχρότητα στην προσευχή οφείλεται είτε σε ψυχική κόπωση είτε σε πνευματικό κορεσμό είτε σε σωματικές απολαύσεις και αναπαύσεις είτε σε πάθη, που κυριεύουν την ψυχή, προπαντός στην έπαρση. Όλα αυτά είναι ενάντια στην πνευματική ζωή, μέσα στην οποία κεντρική θέση κατέχει η προσευχή. Έτσι, πρώτα και κύρια προκαλούν το στέρεμα της πηγής της προσευχής μέσα μας. Αυτό, όμως, μπορεί να oφείλεται και σε απομάκρυνση της χάριτος, που συμβαίνει με θεία παραχώρηση. Και να γιατί: Όταν η ψυχή μας φλέγεται από τον πόθο του Θεού και από την καρδιά μας ξεχύνεται ολόθερμη προσευχή, δεν έχουμε παρά ελεητική επίσκεψη της χάριτος. Εμείς όμως, όταν η ευλογημένη αυτή κατάσταση παρατείνεται για πολύ, νομίζουμε ότι κατορθώσαμε κάτι σπουδαίο με το δικό μας αγώνα και κυριευόμαστε από την κενοδοξία. Για λόγους παιδαγωγικούς, λοιπόν, απομακρύνεται η χάρη και μένει η ψυχή μας μόνη της, γυμνή και αδύναμη, ανίκανη να ζήσει πνευματικά, ψυχρή και απρόθυμη να προσευχηθεί…

Τό μαρτύριο τῶν θλίψεων...

Οι άγιοι Μάρτυρες, αφού υπέφεραν πολλά βασανιστήρια και έδειξαν καρτερία μέχρι το θάνατο, έγιναν άξιοι για τα στεφάνια και τη δόξα· και όσο περισσότερα και σκληρότερα ήταν τα βάσανα που υπέφεραν, τόσο περισσότερη δόξα απέκτησαν και παρρησία ενώπιον του Θεού.

Κατά τον ίδιο τρόπο και οι ψυχές που παραδόθηκαν σε διάφορες θλίψεις (είτε αυτές προέρχονται εξωτερικά από ανθρώπους, είτε δημιουργούνται μέσα τους από άτοπους λογισμούς, είτε γεννιούνται από σωματικές ασθένειες), αν κρατήσουν ως το τέλος την υπομονή τους, θα αξιωθούν τα ίδια στεφάνια με τους Μάρτυρες και την ίδια παρρησία.

Μακάριος ὁ Μέγας

Μακάριος ο Μέγας

Ο όσιος Μακάριος ο Μέγας γεννήθηκε το 300 στο Τζίζμπερ, χωριό κοντά στο Δέλτα του Νείλου, και αρχικά άσκησε το επάγγελμα του καμηλιέρη. Υπακούοντας σε θεία κλήση, αποσύρθηκε μόνος σ’ ένα κελί κοντά στο χωριό του για να ενδιατρίψει στην ασκητική ζωή και την προσευχή. Καθώς οι συγχωριανοί του ήθελαν να τον κάνουν κληρικό, έφυγε κρυφά σε ένα άλλο χωριό. Μια κοπέλα που βρέθηκε έγκυος, για να δικαιολογηθεί κατήγγειλε τον αναχωρητή ότι τη βίασε. Ρίχθηκαν τότε όλοι κατά πάνω του και τον διαπόμπευσαν κρεμώντας μαγειρικά σκεύη στον λαιμό του, χτυπώντας και βρίζοντάς τον άγρια. Ο άγιος δεν είπε λέξη για να απολογηθεί και, μάλιστα, δέχθηκε αδιαμαρτύρητα να εργάζεται επιπλέον για να ανταπεξέλθει στις ανάγκες της γυναίκας και του παιδιού που είχε στείλει προς αυτόν παιδαγωγικά η θεία Πρόνοια. Όταν, τέλος, αναγνωρίσθηκε η αθωότητά του, όλο το χωριό, έμπλεο δέους και θαυμασμού, πήγε στον άγιο για να ζητήσει συγχώρεση. Εκείνος όμως ετράπη σε φυγή για να αποφύγει την κενοδοξία, και μετέβη στην έρημο της Σκήτης (σημ. Ουάδι-Νάτρουν), μια άγονη και αφιλόξενη περιοχή που τη γνώριζε γιατί κάποτε είχε εμπορευθεί εκεί νίτρο. Ήταν τότε τριάντα ετών και επιδόθηκε με ακατάβλητο ζήλο στον ασκητικό αγώνα. Έτρωγε μια φορά την εβδομάδα λίγο ψωμί με νερό, κοιμόταν καθιστός ακουμπώντας στον τοίχο του κελιού του κατά διαστήματα και επέμενε αδιάκοπα στη σιωπή, στη φυλακή του νου από κάθε αλλότριο λογισμό και στη νοερά προσευχή. Είτε έτρωγε είτε νήστευε, το σώμα του διατηρούνταν άσαρκο σαν να ξέφευγε από τους νόμους της ύλης, κατά το ρηθέν: «Το σώμα εκείνου που αδιάκοπα καθαίρει τη ψυχή του, κατατρώγεται από φόβο Θεού καθώς ο δαυλός υπό του πυρός».

Η αποταγή του από τα πρόσκαιρα αγαθά του μάταιου κόσμου ήταν τόσο μεγάλη ώστε, όταν μια μέρα έπιασε έναν ληστή να του κλέβει και τα λιγοστά εφόδια που είχε στο κελί του, ο ανεξίκακος όσιος τον βοήθησε να τα φορτώσει στην καμήλα του.

Ἀπό τήν Σοφία τῶν Νηπτικῶν Πατέρων τῆς Ἑρήμου

1. Πρέπει να γνωρίζωμε ότι, οι αρετές είναι δεμένες μεταξύ τους, αποτελώντας μιά ιερή αλυσίδα:

Έτσι η προσευχή ξεκινάει από την αγάπη!

Η αγάπη από τη χαρά!

Η χαρά από την πραότητα!

Η πραότητα από την ταπεινοφροσύνη!

Η ταπεινοφροσύνη από τη διακονία!

Η διακονία από την ελπίδα!

Η ελπίδα από την πίστη!

Η πίστη από την υπακοή!

Η υπακοή από την απλότητα!Επίσης και οι κακίες είναι αλυσίδα μεταξύ τους:

Το μίσος από το θυμό.

Ο θυμός από την υπερηφάνεια.

Τά παθήματα τοῦ καιροῦ τούτου δέν ἰσοσταθμίζουν τή δόξα πού μέλλει νά μᾶς δοθεῖ

Ο δρόμος που οδηγεί στην ουράνια ζωή είναι ομολογουμένως στενός και γεμάτος θλίψεις(Ματθ. 7, 14), και είναι λίγοι εκείνοι που τον βαδίζουν, γι’ αυτό πρέπει για χάρη της ελπίδας του ουρανού να υπομένομε σταθερά κάθε δοκιμασία του πονηρού.

Ἐκεῖνος πού προσῆλθε στό Χριστό, πρέπει ἀκόμη καί μέ τή βία νά ὠθεῖ τόν ἑαυτό του πρός τό καλό, καί ἄς μή θέλει ἡ καρδιά

Εκείνος που προσήλθε στο Χριστό, πρέπει ακόμη και με τη βία να ωθεί τον εαυτό του προς το καλό, και ας μη θέλει η καρδιά. Γιατί λέει ο αψευδής Κύριος: «Η βασιλεία των ουρανών κερδίζεται με την βία και την ιδιοποιούνται όσοι βιάζουν τον εαυτό τους» (Ματθ. 11, 12), και πάλι: «Αγωνίζεστε να μπείτε από τη στενή πύλη» (Λουκ. 13, 24).

Πρέπει λοιπόν, όπως είπαμε, και χωρίς να θέλομε, να ωθούμε τον εαυτό μας στην αρετή: δηλαδή στην αγάπη, ενώ δεν έχομε αγάπη·

Ὦστε καί οἱ πειρασμοί καί οἱ θλίψεις γιά τό συμφέρον στέλνονται στούς ἀνθρώπους...

Αν το κανάβι δεν χτυπηθεί πολύ, δεν μπορεί να γίνει κατάλληλο να χρησιμοποιηθεί για λεπτότατα νήματα, αλλά όσο χτυπιέται και ξαίνεται, τόσο πιό καθαρό και εύχρηστο γίνεται· και αν το νεόπλαστο πήλινο σκεύος δεν μπει στη φωτιά, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους ανθρώπους· και το νήπιο είναι άπειρο ακόμη για τις δουλειές του κόσμου, γιατί ούτε να χτίζει, ούτε να φυτεύει, ούτε να σπέρνει, ούτε άλλη δουλειά μπορεί να κάνει.

Έτσι συχνά και κάποιες ψυχές, αν και έλαβαν τη θεία χάρη και έχουν εσωτερική βεβαιότητα από τη γλυκύτητα και την ανάπαυση του Πνεύματος εξαιτίας της νηπιότητάς τους, από αγαθότητα του Κυρίου, επειδή όμως ακόμη δε δοκιμάστηκαν, ούτε ελέγχθηκαν από τα πονηρά πνεύματα με διάφορες θλίψεις, εξακολουθούν να είναι νήπιες, και για να πω έτσι, δεν είναι ακόμη κατάλληλες για τη βασιλεία των ουρανών.

Τέτοια μάλιστα ἐντολή ἔχομε...

Αν θέλομε να υποφέρομε με ευκολία την κάθε θλίψη και τους πειρασμούς, ας επιθυμούμε και ας έχομε εμπρός στα μάτια μας πάντοτε το θάνατο για χάρη του Χριστού. Τέτοια μάλιστα εντολή έχομε, να σηκώνομε το σταυρό και να τον ακολουθούμε (Ματθ. 16, 24), που σημαίνει να είμαστε πρόθυμοι και έτοιμοι για το θάνατο.Αν έχομε τέτοια διάθεση, θα υπομείνομε, όπως είπαμε, πολύ ευκολότερα κάθε θλίψη, φανερή ή αφανή. Γιατί εκείνος που επιθυμεί να πεθάνει για το Χριστό, καθόλου δε θα δυσκολευτεί στα επίπονα και λυπηρά. 

Άγιος Μακάριος

Φύλαγε τόν ἑαυτό σου ὅσο μπορεῖς...

Tέχνη του σατανά είναι και αυτή, να υποχωρεί θεληματικά αρκετά χρόνια και να μην ενεργεί όσα συνηθίζει, οπωσδήποτε με το σκοπό να βάλει στο νου όσων ασκούνται την ψεύτικη ιδέα ότι έφτασαν στην τελειότητα. Μήπως όμως εκείνος που φυτεύει αμπέλι, παίρνει αμέσως και τον καρπό; Ή εκείνος που σπέρνει, θερίζει αμέσως; Ή μήπως το νεογέννητο βρέφος γίνεται αμέσως τέλειος άνδρας;

Κι ἄν ἀκόμη μυριάδες ἀρετές κατορθώσεις...

Οσίου Μακαρίου του Αιγυπτίου

 Οι ψυχές που ἀποφεύγουν τούς κόπους καί δέν ἐπιζητοῦν τόν ἁγιασμό τῆς καρδιᾶς ἀπό αὐτή ἐδῶ τή ζωή, ὄχι ἐν μέρει, ἀλλά ὁλοκληρωτικά, κί ἄν ακόμα ἀξιωθοῦν τή Θεία Χάρη, ἐπειδή ξεγελιοῦνται, ἀφήνουν κάθε πνευματική φροντίδα, διότι ἀπολαμβάνουν ὀλίγη πνευματική γλυκύτητα.

Αὐτές εἶναι εὔκολο νά πέσουν σέ ἔπαρση, διότι δέν ἀγωνίζονται νά φτάσουν τήν τέλεια ἀπάθεια. Καί καθώς ἀρκοῦνται στή λίγη αὐτή ἐνίσχυση τῆς Χάρης καί προκόβουν ὄχι στήν ταπείνωση, ἀλλά στήν ἔπαρση, ἀπογυμνώνονται κάποτε κι ἀπό τό χάρισμα πού ἔλαβαν...

  Γιατί ἡ ψυχή, πού ἀγαπάει ἀληθινά τόν Θεό, κι ἄν ἀκόμη μυριάδες ἀρετές κατορθώσει, ἔχει τέτοια μετριοφροσύνη, σάν νά μήν ἔχει ἀρχίσει ἀκόμη νά ζεῖ κατά τό θέλημα τοῦ Θεοῦκαί νοιώθει ἀπληστία καί ἔρωτα γιά τή Θεία ἀγάπη πού ἐμπνέει ὁ Δεσπότης Χριστός.

Ἁπλότητα καί ἀγάπη

Άγιος Μακάριος, ο Αιγύπτιος

Ο παραδομένος στην αμαρτία θεωρεί φυσικά τα παρά φύση πάθη, δηλαδή την ασέλγεια, την πορνεία, την πλεονεξία, το μίσος, τη δολιότητα και τα κάνει με απόλαυση και ηδονή. Ομοίως και ο αληθινός Χριστιανός πραγματοποιεί σαν φυσικές όλες τις αρετές δηλαδή την αγάπη, την ειρήνη, την υπομονή, την πίστη, την ταπείνωση με μεγάλη απόλαυση και ηδονή, άκοπα και εύκολα. Και δε μάχεται πλέον εναντίον των παθών της κακίας, γιατί λυτρώθηκε τελείως και δέχθηκε στην καρδιά το Άγιον Πνεύμα και την ειρήνη και αγαλλίαση του Χριστού μας, με τον Οποίον έγινε «ένα πνεύμα».

Όσοι δεν μπορούν να επιδοθούν στο έργο της προσευχής, αυτοί ας αναλαμβάνουν διάφορα διακονήματα της μονής με ευλάβεια και χαρά, οπότε το έργο τους θα γίνεται ευπρόσδεκτο από το Θεό και δεν θα χάσουν το μισθό τους.

«Ἐν τῇ ὑπομονῇ ὑμῶν κτήσασθε τάς ψυχάς ὑμῶν» ( Λουκ. κα΄19)

«Ἐν τῇ ὑπομονῇ ὑμῶν κτήσασθε τάς ψυχάς ὑμῶν» ( Λουκ. Κα΄19)

«Ἡ θέληση ὅταν ἀντιμάχεται καί ἔχει ἀγώνα καί θλίψη, ἀρχίζει νά γίνεται ἀνώτερη. Πέφτει. Σηκώνεται. Πάλι τήν ρίχνη κάτω ἡ ἁμαρτία καί σέ δέκα ἤ εἴκοσι ἀγῶνες νικάει αὐτή τήν ψυχή καί τήν ρίχνει κάτω.

Ὁ Ἅγιος Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος καὶ ἡ συνομιλία του μὲ τὸ κρανίο!

 Ἐπιμέλεια κειμένου: Χριστόδουλος Ἠλιάδης

Ὁ ἀββᾶς Μακάριος περπατοῦσε κάποτε στὴν ἔρημο, καὶ βρῆκε ἕνα κρανίο νεκροῦ πεταμένο στὸ ἔδαφος καὶ ὅταν τὸ κούνησε μὲ τὴν ράβδο του, τοῦ μίλησε τὸ κρανίο καὶ ὁ Ἅγιος του ἀπάντησε...

- Ποιὸς εἶσαι ἐσύ;

- Ἐγὼ ἤμουν ἀρχιερέας τῶν εἰδώλων καὶ τῶν εἰδωλολατρῶν ποὺ ἀπέμειναν σὲ αὐτὸν τὸν τόπο. Ἐσὺ δὲν εἶσαι ὁ Μακάριος ὁ πνευματοφόρος, ποὺ ὅποια ὥρα σπλαγχνισθεῖς τοὺς εὑρισκόμενους στὴν κόλαση καὶ εὐχηθεῖς γιὰ αὐτούς, ἀνακουφίζονται λίγο;

- Ποιὰ εἶναι ἡ ἀνακούφιση καὶ ποιὰ ἡ τιμωρία;

Ἅγ. Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος: Ὁ κόσμος τῶν Χριστιανῶν εἶναι διαφορετικός

 

https://orthodoxhporeiakaizwh.blogspot.com/

https://agiopneymatika.blogspot.com/2018/09/blog-post.html

Ἁγίου Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου: Περὶ θλίψεως

1. Ἄν κάποιος δελεάζεται θεληματικὰ ἀπὸ κάτι ποὺ ἀγαπάει, ἀποκαλύπτεται ὅτι δὲν παρέδωσε ἀκόμη ὅλη τὴν ἀγάπη του στὸ Θεό. Λόγου χάρη, ἀγάπησε ἕνας, κτήματα ἤ χρήματα ἤ τὴν κοιλιοδουλεία ἤ νὰ χαρίζεται στὶς ἁμαρτωλές σαρκικὲς ἐπιθυμίες ἤ στ' ἀξιώματα καὶ τὶς τιμές τῶν ἀνθρώπων ἤ στὴν ὀργὴ καὶ μνησικακία καὶ λοιπὰ πάθη... Ἄλλος ἀφήνει τὸ νοῦ του νὰ τρέχει ἐδῶ κι ἐκεῖ ἤ κάνει τὸ δάσκαλο γι' ἀνθρώπινη δόξα ἤ εὐχαριστεῖται νὰ στολίζεται μ' ὡραῖα ἐνδύματα κ.λ.π. Γιατί, ὅποιο πάθος δὲν πολεμάει καὶ δὲν τοῦ ἀντιστέκεται, μ' αὐτὸ τὸ πάθος ὁπωσδήποτε εὐχαριστεῖται. Καὶ αὐτὸ τὸ πάθος τὸν τραβάει πρὸς τὰ κάτω καὶ δὲν τὸν ἀφήνει ν' ἀνυψωθεῖ πρὸς τὸν Θεό.

2. Ἄς ὑποθέσουμε ὅτι πιάνει φωτιὰ τὸ σπίτι κάποιου. Ἐὰν θελήσει νὰ σώσει τὸν ἑαυτό του, θὰ φύγει γυμνός, ἀφήνοντας ὅλα νὰ καίγονται...Ἄλλος ὅμως προσπαθώντας νὰ περισώσει μερικά σκεύη τοῦ σπιτιοῦ, περικυκλώνεται ἀπὸ τὴ φωτιὰ καὶ καίγεται κι' αὐτός. Βλέπεις πῶς ἀπὸ τὴν προσήλωσή του σὲ κάτι κοσμικὸ χάνει κανεὶς καὶ τὴν ψυχή του καὶ τὸ σῶμα του;

Περί Ἁγίου Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου Β΄, Λαυσαϊκόν-Ἁγίου Παλλαδίου, Ἀρχιμ. Σάββας Ἁγιορείτης

Περί Ἁγίου Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου Β΄, Λαυσαϊκόν-Ἁγίου Παλλαδίου, Ἀρχιμ. Σάββας Ἁγιορείτης, Ὁμιλία τοῦ π. Σάββα στίς 9-5-2018 (κήρυγμα στήν ἀγρυπνία),ζωντανή μετάδοση, Ἱ.Μ. Ἁγίας Τριάδος Ἐδέσσης, http://www.hristospanagia.gr/, Κατέβασμα ὁμιλιῶν ἀπό τό YouTube σέ mp3 http://hristospanagia3.blogspot.gr/20...

Περί Ἁγίου Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου Α΄, Λαυσαϊκόν-Ἁγίου Παλλαδίου, Ἀρχιμ. Σάββας Ἁγιορείτης

Περί Ἁγίου Μακαρίου τοῦ Αἰγυπτίου Α΄, Λαυσαϊκόν-Ἁγίου Παλλαδίου, Ἀρχιμ. Σάββας Ἁγιορείτης, Ὁμιλία τοῦ π. Σάββα στίς 8-5-2018, (κήρυγμα στήν ἀγρυπνία), ζωντανή μετάδοση, Ἱ.Μ. Ἁγίας Τριάδος Ἐδέσσης, http://www.hristospanagia.gr/, Κατέβασμα ὁμιλιῶν ἀπό τό YouTube σέ mp3 http://hristospanagia3.blogspot.gr/20...

Φύτευε ἀρετές καί ξερίζωνε πάθη

Απάνθισμα από τον Άγιο Μακάριο

Ευτυχώς που οι άγιοι πατέρες της Ορθοδοξίας μας μιλήσανε διεξοδικά για τις αρετές, τις ανάσες  της ψυχής μας, γιατί σήμερα αυτά τα ιερά πρότυπα δυστυχώς έχουν εξοστρακιστεί από την καθημερινότητά μας.

Ο άγιος Μακάριος συμβουλεύει πως όσοι αγαπούν την αρετή χρειάζεται να αγωνίζονται ακατάπαυστα για την τήρηση των θείων εντολών.

Ό,τι και εάν κάνουν. Είτε τρώνε και πίνουν είτε προσεύχονται ή διακονούν.

Ώστε όποιο αγαθό επιτύχουμε να γίνεται για τη δόξα του Θεού και όχι για τη δική μας.

Τότε και  η φύλαξη των εντολών θα γίνεται πιο εύκολα καθώς θα την ελαφρύνει η  αγάπη του Θεού.

Είναι γεγονός ότι ο εχθρός ο παμπόνηρος αγωνίζεται να αποτραβήξει την προσοχή μας από τη μνήμη, τον φόβο και την αγάπη του Θεού. Επιχειρεί να την στρέψει στα γήινα αγαθά χρησιμοποιώντας ελκυστικά δολώματα.

Ας λάβουμε υπόψη το παράδειγμα του πατριάρχη Αβραάμ που έδωσε ένα από τα καλύτερα υπάρχοντά του ως δώρο στον ιερέα του Θεού και δέχτηκε  έτσι την ευλογία του.

Το Άγιο Πνεύμα, μάς υψώνει σε μεγαλύτερα πνευματικά ύψη:

1.   Όταν προσφέρουμε ως ιερό  ολοκαύτωμα στον Θεό τα καλύτερα στοιχεία της υπόστασής μας που είναι:

Ἅγ. Μακάριος ὁ Αἰγύπτιος: "Ὅσοι θεωροῦν ἀγάπη τήν ἀφοσίωση στήν ἐξωτερική διακονία καί τίς καλές πράξεις μόνο, δέν γίνεται νά ἀσκήσουν καθαρά καί σωστά τήν ἀγάπη.

Περί της πνευματικής τελειότητας (Κεφάλαια11,12,13)
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Oι πρώτες θείες εντολές, η αγάπη και ο φόβος του Θεού, είναι τα θεμέλια της πνευματικής μας οικοδομής.

Με τη βοήθεια της θείας χάρης, οι δύο αυτές αρετές καταφέρνουν να κάνουν περιεχόμενο της καρδιάς μας την αδιάκοπη μνήμη του Θεού.

Η αγάπη αυξάνεται μέρα με τη μέρα και προκόβουμε πνευματικά, όταν τη ζητάμε ακατάπαυστα από τον Κύριο.  "Κύριε πρόσθες ημίν πίστιν" και αγάπη.

Καλός ζήλος, σθένος, αγώνας και φροντίδα επίσης, μάς κάνουν ικανούς να αποκτήσουμε τη θεία αγάπη, που είναι μία δωρεά του Χριστού.

Από αυτή ξεκινάει και η δεύτερη εντολή, η αγάπη προς τον πλησίον. Διότι πνευματικός νόμος είναι να φροντίζουμε τις εντολές του Θεού με σειρά προτεραιότητας. Τα πρώτα προηγούνται τα δεύτερα έπονται. 

Αγαθή προαίρεση, εσωτερική λαχτάρα για τον Θεό και σωστή τοποθέτηση απέναντι στον θείο νόμο μαζί με τη θεία χάρη συντελούν στη μεγέθυνση της αγάπης μέσα μας. 

Αντίθετα όσοι θεωρούν αγάπη την αφοσίωση στην εξωτερική διακονία και τις καλές πράξεις μόνο δεν γίνεται να  ασκήσουν καθαρά και σωστά την αγάπη.

Διότι χωρίς τα πρώτα, δηλαδή την αγάπη, τη μνήμη και την αναζήτηση του Θεού, η κακία βρίσκει έρημο το πεδίο της ψυχής, οπότε συμβαίνουν δύο δυσάρεστες εξελίξεις:

• Ή ο πιστός βρίσκει κοπιαστικές τις προσταγές του Θεού, συσσωρεύοντας στην ψυχή του λύπες, γογγυσμούς και κατηγορίες κατά της διακονίας των αδελφών του
• ή εξαπατάται και φουσκώνει με την ιδέα ότι είναι τάχα ενάρετος και θεωρεί τον εαυτό του σπουδαίο, τέλειο τηρητή των θείων εντολών και άξιο τιμών.