Ὅταν ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ γίνεται θέαμα

Ὅταν ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ γίνεται θέαμα

Τοῦ κ. Θεοφάνους Γρηγορίου, θεολόγου

Ἡ τέχνη, ἡ ὁποία καλεῖται νὰ ἀφανίση τὸν ψάλτην καὶ ὄχι νὰ τὸν ἀναδείξη

Τὰ τελευταῖα χρόνια παρατηρεῖται στὴ σύγχρονη χριστιανικὴ πραγματικότητα ἕνα νέο φαινόμενο ὡς πρὸς τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο παρουσιάζεται ἡ βυζαντινὴ ἐκκλησιαστικὴ μουσική. Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ἐξέρχεται ὁλοένα καὶ περισσότερο ἀπὸ τὸν φυσικό της χῶρο, τὸν ναό, καὶ παρουσιάζεται σὲ συναυλιακὲς αἴθουσες καὶ σὲ μεγάλες δημόσιες ἐκδηλώσεις ὡς ἕνα καλλιτεχνικὸ θέαμα.

Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι, ἀσφαλῶς, τὸ ἐὰν ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ μπορεῖ νὰ παρουσιαστεῖ ἐκτὸς ναοῦ. Μπορεῖ καὶ ἔχει κάθε δικαίωμα νὰ παρουσιάζεται καὶ νὰ μελετᾶται ὡς σημαντικὸ μέρος τῆς ἑλληνικῆς καὶ ὀρθόδοξης μουσικῆς παραδόσεως. Τὸ πραγματικὸ ἐρώτημα εἶναι μὲ ποιὸν τρόπο παρουσιάζεται καὶ, κυρίως, τί εἰκόνα δημιουργεῖται στὸν σύγχρονο ἄνθρωπο γιὰ τὸ τί εἶναι ἡ βυζαντινὴ ἐκκλησιαστικὴ μουσική.

Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ δὲν δημιουργήθηκε, γιὰ νὰ ἀναδείξει τὸν ψάλτη. Δημιουργήθηκε γιὰ νὰ ὑπηρετήσει τὸν ἐκκλησιαστικὸ λόγο καὶ τὴ λατρεία τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ ψάλτης δὲν ἀποτελεῖ τὸ κέντρο της. Εἶναι ὁ διάκονος τοῦ μέλους καὶ τοῦ λόγου. Ἡ παρουσία του ὀφείλει, κατὰ τρόπο παράδοξο, νὰ ὁδηγεῖ στὴν ἀπουσία τοῦ προσωπικοῦ του «ἐγώ».

Αὐτὸ ἴσως εἶναι καὶ ἕνα ἀπὸ τὰ βαθύτερα χαρακτηριστικὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς τέχνης: ἡ τέχνη δὲν καταργεῖται, ἀλλὰ αὐτοϋπερβαίνεται. Ἡ μουσικὴ δὲν παύει νὰ εἶναι ὑψηλὴ τέχνη· ὅμως δὲν γίνεται αὐτοσκοπός. Ἡ ὀμορφιὰ τοῦ μέλους δὲν ἀποσκοπεῖ στὸ νὰ κάνει τὸν ἀκροατὴ νὰ θαυμάσει τὸν ψάλτη, ἀλλὰ στὸ νὰ τὸν ὁδηγήσει πέρα ἀπὸ τὸν ψάλτη, πρὸς τὸ περιεχόμενο αὐτοῦ ποὺ ψάλλεται.