❝ ἐκ βορρᾶ καὶ θαλάσσης ❞

📜🍂 ❝ ἐκ βορρᾶ καὶ θαλάσσης ❞

(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

◾Γιατί ο Νότος λέγεται θάλασσα;

Στο τροπάριο της η΄ ωδής του Κανόνος της Αναστάσεως, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός καλεί τη Σιών να σηκώσει τα μάτια της και να δει τα παιδιά της να συρρέουν από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα:

📜 «Ἆρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς σου Σιὼν καὶ ἴδε·

ἰδοὺ γὰρ ἥκασί σοι, θεοφεγγεῖς ὡς φωστῆρες,

🙶ἐκ δυσμῶν καὶ βορρᾶ, καὶ θαλάσσης, καὶ ἑῴας🙷

τὰ τέκνα σου ἐν σοὶ εὐλογοῦντα,

Χριστὸν εἰς τοὺς αἰῶνας.

μετάφρ.

🙶Σήκωσε τα μάτια σου γύρω, Ιερουσαλήμ, και δες·

να, έχουν έλθει σαν θεοφώτιστοι φωστήρες

από τη Δύση και το Βορρά, από το Νότο και την Ανατολή,

τα τέκνα σου, δοξολογώντας

μ' εσένα το Θεό στους αιώνες.🙶

❝ δ α ι τ υ μ ό ν ε ς οἱ μακαριστοί ❞ ~

❝ δ α ι τ υ μ ό ν ε ς οἱ μακαριστοί ❞ ~

(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

ΕΤΣΙ ονομάζονται οι Απόστολοι σε μια περιγραφή του Μυστικού δείπνου (Κανόνας της Μεγ. Πέμπτης, ποίημα Κοσμά του Μελωδού)

📜 ❝ Οἱ δαιτυμόνες οἱ μακαριστοί,

ἐν τῇ Σιὼν τῷ Λόγῳ προσκαρτερήσαντες,

οἱ Ἀπόστολοι παρείποντο ( = ακολούθησαν)

τῷ Ποιμένι ὡς ἄρνες·

καὶ συνημμένοι, ᾧ οὐκ ἐχωρίσθησαν Χριστῷ,

θείῳ λόγῳ τρεφόμενοι, εὐχαρίστως ἐβόων·

Τὸν Κύριον ὑμνεῖτε τὰ ἔργα,

καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας τοὺς αἰῶνας ❞

➤ Η λέξη "δαιτυμών" (που επιβιώνει στο νεοελληνικό ""συνδαιτυμόνας" «προσκεκληµένος σε δείπνο, οµοτράπεζος») προέρχεται από το σπάνιο αρχ. "δαιτύς, -ύος" «κοινό γεύμα».

Καθώς όμως η αφετηρία είναι το ρ. "δαίω, -ομαι" «κόβω, διανέµω», με περισσότερη ακρίβεια θα λέγαμε ότι αρχικά "δαιτύς" θα σήμαινε το «γεύμα στο οποίο κάποιος μοιράζει τα εδέσματα και όλοι μαζί τρώνε». Επομένως, η αρχική σημασία της λ. "δαιτυμόνες" είναι «αυτοί που τρώνε μαζί το φαγητό που κάποιος μοιράζει».

➤ Το πώς η έννοια του «μοιράσματος» είναι η βασική εδώ φαίνεται από δύο ομόρριζες λέξεις:

● "δαίμων", αρχικώς ήταν η θεότητα που «μοιράζει» τη μοίρα (μόνο όταν η σημασία της λέξης ευρύνθηκε ώστε να σημαίνει γενικά τη μοίρα προέκυψαν τα πάμπολλα σύνθετα της λέξης, όπως "ευδαίμων, δεισιδαίμων κ.λπ.)

● "πανδαισία" ήταν το συμπόσιο, η ευωχία όπου παρατίθενται, μοιράζονται όλων των ειδών τα φαγητά.

➤ Συνεπώς, «δαιτυμόνες μακαριστοί» δεν είναι απλώς οι «μακάριοι ομοτράπεζοι», αλλά οι συμμετέχοντες σε γεύμα όπου ο οικοδεσπότης Χριστός μοιράζει ο ίδιος φαγητό και ποτό (Ματθ. 26. 26-27): το σώμα και το αίμα του.

Ἡ λέξη «Πάσχα»

 Από την ΙΣΤΟΡΙΑ των λέξεων: ❝ Πάσχα ❞ ~

 Η εορτή τού "Πάσχα"

Το "Πάσχα", η μεγαλύτερη χριστιανική εορτή, εορτάζεται προς τιμήν τής "Αναστάσεως" τού Χριστού. Είναι όμως και η μεγάλη εορτή τού ιουδαϊσμού σε ανάμνηση τής Εξόδου των Εβραίων από τη δουλεία τής "Αιγύπτου".

 Ετυμολογία και προέλευση

ΑΠό πού προήλθε η λέξη; Δεν συνδέεται με το ρ. πάσχα (αν και παρασυνδέθηκε με αυτό). Η λέξη "Πάσχα" είναι ελληνιστική και χρησιμοποιήθηκε αρχικώς για την εβραϊκή και κατόπιν για τη χριστιανική εορτή.

Πρωτοαπαντά στην Π.Δ. (Εβδομήκοντα) και ειδικά στο κεφάλαιο 12 τής Εξόδου, όπου περιγράφεται ο τρόπος εορτασμού. Το όνομα είναι εξελληνισμένος (αλλά άκλιτος) τύπος της αραμαϊκής λέξης "pasḥa", η οποία ανάγεται στο εβραϊκό "pesaḥ" «πέρασμα, παρέλευση» και στο ρήμα "pesaḥ" «προσπερνώ – γλυτώνω, απαλλάσσω».

Η λέξη αναφέρεται στη Βιβλική αφήγηση τής δεκάτης πληγής κατά των Αιγυπτίων και προσδιορίζει το γεγονός ότι ο άγγελος τού Θεού «προσπερνούσε» τις εβραϊκές κατοικίες των οποίων οι παραστάδες είχαν ραντιστεί με αίμα αρνιού και έτσι δεν θανάτωνε τα πρωτότοκά τους

 Π.Δ., Ο΄, Έξοδος 12, 23: ‟καὶ παρελεύσεται Κύριος πατάξαι τοὺς Αἰγυπτίους καὶ ὄψεται τὸ αἷμα ἐπὶ τῆς φλιᾶς καὶ ἐπ’ ἀμφοτέρων τῶν σταθμῶν, καὶ παρελεύσεται Κύριος τὴν θύραν καὶ οὐκ ἀφήσει τὸν ὀλεθρεύοντα εἰσελθεῖν εἰς τὰς οἰκίας ὑμῶν πατάξαι”.

Ἀπὸ τὴν ΙΣΤΟΡΙΑ τῶν λέξεων: ❝πάθος❞

Από την ΙΣΤΟΡΙΑ των λέξεων: ❝πάθος❞ ~

 Η αρχαία σημασία

Η λέξη "πάθος" (από το θέμα "παθ-" τού αορίστου β΄ "ἔ-παθ-ον") στην Αρχαιότητα είχε πιο ευρεία και αόριστη αναφορά από τη σημερινή. Αρχικά με τρόπο σημασιολογικά ουδέτερο αναφέρθηκε σε οτιδήποτε παθαίνει κανείς (είτε θετικό είτε αρνητικό), αλλά σύντομα εξειδικεύτηκε σε δύο μεγάλες σημασιολογικές περιοχές:

◆ ⅰ) την κακοπάθεια / συμφορά

🙠 (πβ. μία από τις διηγήσεις τού "Ηροδότου", όπου ο θάνατος τής θυγατέρας τού "Μυκερίνου" περιγράφεται με τα λόγια ‟μετὰ δὲ τῆς θυγατρὸς τὸ "πάθος"”),

◆ ⅱ) τις αρνητικές ροπές και έξεις τής ψυχής τού ανθρώπου (αφού κατά κάποιον τρόπο κάνουν την ψυχή να πάσχει 🙠 πβ. στον "Δημόκριτο": ‟σοφίη ψυχὴν παθῶν ἀφαιρεῖται”).

 Στην πρώτη περίπτωση (κακοπάθεια) το "πάθος" είναι αποτέλεσμα εξωτερικών επιδράσεων, ενώ στη δεύτερη (αρνητικές ροπές) εσωτερικών.

► Η σύγχρονη χρήση

Είναι ενδιαφέρον ότι σήμερα η λέξη χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον για τη δεύτερη κατηγορία, π.χ. όταν μιλούμε για:

◆ ⅰ) μεγάλη και διαρκή ένταση συναισθημάτων

🙠 ‟τον έχει κυριεύσει το "πάθος"”,

◆ ⅱ) εντονότατη επιθυμία που επιφέρει εξάρτηση

🙠 ‟το "πάθος" τού ποτού” / ‟τον τύφλωσε το "πάθος" του για εκείνη”,

◆ ⅲ) (στον πληθ.) εμπάθεια, μίσος

🙠 ‟τα εμφυλιοπολεμικά πάθη”.

 Σπανιότερα χρησιμοποιείται και με ουδέτερη / θετική υποδήλωση, όταν γίνεται αναφορά σε ενθουσιώδη ζήλο 🙠 ‟αγωνίζεται με "πάθος" για τη νίκη”.

► "Πάθος" και κακοπάθεια

Αντίθετα, η αναφορά σε (εξωτερική) κακοπάθεια χρησιμοποιείται πολύ περιορισμένα και σε πιο τυποποιημένες εκφράσεις για ταλαιπωρίες, κυρ. ψυχικές, που έχει κανείς υποστεί 🙠 ‟τα πάθη των προσφύγων”.

 Ειδικότερα (με κεφαλαίο Π) χρησιμοποιείται για τα μαρτύρια και τον σταυρικό θάνατο τού Χριστού 🙠 ‟Eβδομάδα των "Παθών" «η Mεγάλη Eβδομάδα»”, ‟η ακολουθία των "Παθών"” κ.λπ.

► Η χριστιανική χρήση

Αξίζει να αναφερθεί στο σημείο αυτό ότι η λέξη "Πάθος" χρησιμοποιήθηκε για τον σταυρικό θάνατο τού Χριστού με αφετηρία την Καινή Διαθήκη (το αρχικό ουσιαστικό που χρησιμοποιήθηκε από τον Απόστολο "Παύλο" ήταν η λ. "πάθημα": ‟τὸ πάθημα τοῦ θανάτου”), όπου ο αόριστος β΄ τού "πάσχω" ("ἔπαθον") χρησιμοποιείται αναφορικά με το "πάθος" τού Χριστού (σχεδόν αποκλειστικά μάλιστα με το απαρέμφατο "παθεῖν").

Επί παραδείγματι, στον Μυστικό Δείπνο ο Χριστός είπε στους μαθητές Του:

 ‟Ἐπιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ πάσχα φαγεῖν μεθ’ ὑμῶν πρὸ τοῦ με παθεῖν” (Λουκ. 2,15) και στις Πράξεις των Αποστόλων (1,3) λέγεται ότι ο Χριστός 

‟παρέστησεν ἑαυτὸν ζῶντα μετὰ τὸ παθεῖν”.

 Τέλος, η αντίστοιχη λέξη χρησιμοποιήθηκε για τον θάνατο τού Χριστού και σε άλλες γλώσσες, πχ αγγλ. Holy Passion”.

____________

🗒 Προσαρμογή από Γ. #Μπαμπινιώτη, Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας bit.ly/2JrnABZ_ [λ. πάθος]

🙠 ❝ Η προέλευση και ιστορία των ελληνικών λέξεων ❞

https://apantaortodoxias.blogspot.com/2026/04/blog-post_904.html

❝ ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων ❞

 ❝ ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων ❞

(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

____

 Η φράση «απαρχή των κεκοιμημένων» προέρχεται από τον απόστολο Παύλο (Α Κορ. 15,20):

 ❝ Νυνὶ δὲ Χριστὸς ἐγήγερται ἐκ νεκρῶν, ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων ἐγένετο.

Η λέξη «απαρχή» (< ρ. «ἀπάρχομαι» «προσφέρω τους πρώτους καρπούς ως προσφορά») στην αρχαιότητα σήμαινε τις πρώτες θυσίες ή προσφορές (π.χ. «ἀπαρχὰς ἄγειν θεοῖσι», Σοφοκλής). Αλλά η λέξη ουσιαστικά διαμορφώθηκε από τους Εβδομήκοντα στην Παλαιά Διαθήκη, που χρησιμοποιούν τη λέξη «απαρχή» για προσφορές προς τον Θεό (π.χ. των πρώτων καρπών, των πρώτων γεννημάτων, της πρώτης ζύμης κ.λπ.). Παραδείγματα:

➤ (Λευ. 2,12) δῶρον ἀπαρχῆς προσοίσετε αὐτὰ Κυρίῳ, ( θα προσφέρετε στον Κυριον από τα πρωτογεννήματα των αγρών σας).

Ὁ ἀναπεσὼν λέων ΄ Σύμβολα τοῦ Πάθους

 Ο αναπεσών λέων ~ [Σύμβολα του Πάθους 13/13]

❝ Ὥσπερ λέων Σῶτερ, ἀφυπνώσας σαρκί,

ὥς τις σκύμνος ὁ νεκρὸς ἐξανίστασαι,

ἀποθέμενος τὸ γῆρας τῆς σαρκός❞

— Εγκώμια Μ. Παρασκευής —

~ μετάφρ. 

‟ Σαν λέων, Σωτήρα, αποκοιμήθηκες σωματικώς,

και σαν σκύμνος από τους νεκρούς εγείρεσαι, αποθέτοντας το γήρας της σαρκός.…”

___________________

✦ Λέξη & Εικόνα

___________________

Ο υμνογράφος στηρίζεται στη μεσσιανική προφητεία του Ιακώβ (Γεν. 49:9):

 «ἀναπεσὼν ἐκοιμήθης ὡς λέων καὶ ὡς σκύμνος· τίς ἐγερεῖ αὐτόν;».

❝ τὸ κοινωνικὸν ἔλαιον ❞

📜🍂 ❝ τὸ κοινωνικὸν ἔλαιον ❞

(λέξεις & φράσεις της εκκλησιαστικής γλώσσας)

Πώς ερμηνεύετε την παρακάτω φράση απο την υμνολογία της Μ. Δευτέρας;

📖 «Ας περισσέψει στα αγγεία μας το έλαιο

της αγάπης προς τον πλησίον»

Ἀπὸ τὴν ΙΣΤΟΡΙΑ τῶν λέξεων: ❝ἀνάσταση", "ἔγερση" / "Πάσχα", "Λαμπρή"

Από την ΙΣΤΟΡΙΑ των λέξεων: ❝ανάσταση", "έγερση" / "Πάσχα", "Λαμπρή"

Το κύρος και η σημασία τής λέξης "ανάσταση" συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με την ιδιαίτερη αξία της για τον χριστιανισμό.

► Ετυμολογία και αρχαίες χρήσεις

Η λέξη "ἀνάστασις" προέρχεται από το αρχ. ρ. "ἀνίστημι", που σημαίνει «εγείρω, σηκώνω». Ενώ ήδη στον "Αισχύλο" απαντά η σημασία «"ανάσταση" νεκρού»

‟ἀνδρὸς δ’ ἐπειδὰν αἷμ’ ἀνασπάσῃ κόνις ἅπαξ θανόντος, οὔτις ἔστ’ ἀνάστασις” (Εὐμεν. 647-8)

Ωστόσο η κύρια σημασία της στην Αρχαιότητα δεν ήταν σχετική με "ανάσταση" νεκρών: χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει μετάθεση, μετατόπιση, κυρ. στρατεύματος

‟καὶ ἡ ἀνάστασις ἤδη τοῦ στρατεύματος τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀπὸ τῆς ναυμαχίας ἐγίγνετο” (πβ. "Θουκ." Ἱστ. 7.75)

ή ξύπνημα από ύπνο

‟ποίαν μ’ ἀνάστασιν δοκεῖς αὐτῶν βεβώτων ἐξ ὕπνου στῆναι τότε;” (πβ. "Σοφ." Φιλοκτ. 276-7)

Αυτή η δεύτερη σημασία, τού ξυπνήματος, έδωσε τη μεταφορική αφετηρία για τον συσχετισμό τής λέξης με την "ανάσταση" των νεκρών.

► "Ανάσταση" στην Καινή Διαθήκη

Γιατί δέν τονίζεται τό ἐστίν, τό τινῶν κτλ. στὴν ἀνάγνωση; (Ἐγκλιτικές Λέξεις)

Μερικές μονοσύλλαβες ἤ δισύλλαβες λέξεις συμπροφέρονται τόσο στενά μὲ τὴν προηγούμενη, ὥστε ἀκούωνται σὰν ν' ἀποτελοῦν μαζί της μιά λέξη· γι' αύτό ὁ τόνος του κανονικά ἢ χάνεται ἢ ἀνεβαίνει στὴ λήγουσα τῆς προηγούμενης λέξης ὡς ὀξεία (πρβλ. τά νεοελληνικά: ὁ ἀδερφός μου, ὁ δάσκαλός μου).

Οἱ λέξεις αὐτὲς λέγονται ἐγκλιτικές λέξεις ἢ ἁπλῶς ἐγκλιτικά.

Παραδείγματα ἀναγνώσεως:

Ὅτι Σοῦ ἐστιν ἡ Βασιλεία καὶ ἡ Δύναμις καὶ ἡ Δόξα ...

Ἄξιόν ἐστιν ὡς ἀληθῶς ...

Τοῦτο αὐτό ἐστι τό ἄχραντον Σῶμά Σου ...

Τί γάρ ἐστιν εὐκοπώτερον εἰπεῖν ...

Καί τινων λεγόντων περὶ τοῦ Ἱεροῦ ...

"Τεῖχος ὠχυρωμένον ἡμῖν, τάς ἑλεπόλεις τῶν ἐχθρῶν μή πτοούμενον, ἐδόθης

Ένα τροπάριο του Όρθρου του μεγαλομάρτυρα Δημητρίου αρχίζει ως εξής:

"Τεῖχος ὠχυρωμένον ἡμῖν, τὰς ἑλεπόλεις τῶν ἐχθρῶν μὴ πτοούμενον, ἐδόθης [εννοείται: "Δημήτριε"]...".

Από τις λέξεις του αποσπάσματος αυτού, άγνωστη μας φαίνεται η λέξη "ἑλεπόλεις" και κάπως γνωστή η λέξη "πτοούμενουν" (αναφερόμενη στην πρώτη λέξη του αποσπάσματος: "τεῖχος").

Η λέξη "ἑλέπολις" είναι σύνθετη. Το πρώτο της συνθετικό είναι το ρήμα "εἷλον" (αποτελεί αόριστο του ρήματος "αἱρῶ", που σημαίνει "κυριεύω", "καταστρέφω"), ενώ το δεύτερο συνθετικό είναι, ασφαλώς, η λέξη "πόλις". Η "ἑλέπολις" λοιπόν ήταν μεγάλη κινητή πολιορκητική μηχανή σε σχήμα ξύλινου πύργου, την οποία επινόησε ο Δημήτριος ο Πολιορκητής (κατά σύμπτωση, πάλι Δημήτριος!).

Την "ἑλέπολιν" συναντάμε δύο φορές στην Παλαιά Διαθήκη, και τις δύο σε συνεχείς στίχους του βιβλίου "Α΄ Μακκαβαίων": "ἐποίησεν [Σίμων] ἑλεπόλεις" (Α΄ Μακκ. 13:43), και αμέσως μετά: "καὶ ἐξήλλοντο οἱ ἐν τῇ ἑλεπόλει εἰς τὴν πόλιν" ( = "και όσοι ήταν στον κινητό πολιορκητικό πύργο πήδησαν μέσα στην πόλη", Α΄ Μακκ.13:44).

Ἀπόστολε Θωμᾶ "τῶν πεπαρμένων ἥλων τὰς ὠτειλάς, τῷ δὰκτύλῳ κατιδεῖν κατηξίωσαι"

Σε τροπάριο του Όρθρου του αποστόλου Θωμά (6 Οκτωβρίου) θα βρούμε την εξής φράση, απευθυνόμενη στον εορταζόμενο απόστολο: "τῶν πεπαρμένων ἥλων τὰς ὠτειλάς, τῷ δακτύλῳ κατιδεῖν κατηξίωσαι" ( = "αξιώθηκες να δεις ξεκάθαρα με το δάκτυλό σου τα σημάδια από το πέρα ώς πέρα τρύπημα των καρφιών").

Εδώ έχουμε δύο λέξεις που δεν φαίνεται να μας θυμίζουν κάτι ("πεπαρμένων" και "ὠτειλάς"). Αμφότερες έρχονται κατευθείαν από τον Όμηρο!

Η πρώτη από αυτές ("πεπαρμένων") είναι μετοχή παρακειμένου του ρήματος "πείρω", το οποίο σημαίνει "τρυπώ πέρα ώς πέρα, απ' άκρη σ' άκρη", "διατρυπώ".

15 δύσκολες λέξεις τῶν ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ τῆς Παναγίας

ΔΕΚΑΠΕΝΤΕ δύσκολες λέξεις των ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ της Παναγίας

“Μόνον ἐπάγη τό ξύλον, Χριστέ, τοῦ Σταυροῦ σου, τά θεμέλια ἐσαλεύθησαν τοῦ θανάτου, Κύριε”

Την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, θα βρούμε πολλές φορές στον Όρθρο της μεγάλης αυτής εορτής το αρχαίο ρήμα “πήγνυμι” σε διάφορες μορφές, αλλά και σύνθετο (“ἐμπήγνυμι”, “προσπήγνυμι”).

“Πήγνυμι” λοιπόν σημαίνει “στερεώνω”, “κάνω κάτι να είναι σταθερό”, “καρφώνω”. Παρόμοια σημασία (με μεγαλύτερη έμφαση) έχουν και τα σύνθετα που αναφέραμε (από δε το “ἐμπήγνυμι” προέρχεται το νεοελληνικό “μπήγω/μπήζω”).

Βρίσκουμε λοιπόν στον Όρθρο φράσεις όπως:

“Μόνον ἐπάγη τὸ ξύλον, Χριστέ, τοῦ Σταυροῦ σου, τὰ θεμέλια ἐσαλεύθησαν τοῦ θανάτου, Κύριε” (“Και μόνο που στήθηκε/στερεώθηκε το ξύλο του Σταυρού σου, Χριστέ, τα θεμέλια του θανάτου σαλεύθηκαν, Κύριε”).

“Θεοτόκε Παρθένε, ἱκέτευε τὸν Υἱόν σου τὸν ἑκουσίως προσπαγέντα ἐν Σταυρῷ…” (“Θεοτόκε Παρθένε, να ικετεύεις τον Υιό σου, ο οποίος εκούσια καρφώθηκε σε Σταυρό…”)

“Τρεῖς σταυροὺς ἐπήξατο ἐν Γολγοθᾶ ὁ Πιλᾶτος, δύο τοῖς λῃστεύσασι, καὶ ἕνα τοῦ Ζωοδότου, ὃν εἶδεν ὁ ᾍδης καὶ εἶπε τοῖς κάτω· Ὦ λειτουργοί μου καὶ δυνάμεις μου, τίς ὁ ἐμπήξας ἧλον τῇ καρδίᾳ μου;”

(“Τρεις σταυρούς έστησε στον Γολγοθά ο Πιλάτος: δύο για τους ληστές, και έναν του Ζωοδότη, τον οποίο είδε ο Άδης και είπε στους κάτω: ‘Λειτουργοί μου και δυνάμεις μου, ποιος είναι εκείνος που έμπηξε καρφί στην καρδιά μου;’ ”).

Αξιοσημείωτη εδώ είναι η σύνδεση ανάμεσα στα καρφιά του Σταυρού του Χριστού και στο καρφί που μπήχτηκε στην καρδιά του Άδη.

10 Λέξεις ἀπό τόν Κανόνα τοῦ Ἀκαθίστου Ὕμνου

Σκέψεις γιὰ τὴν μετάφραση τῶν κειμένων τῆς λατρείας

Ἀρχιμ. Χρίστου Κυριαζόπουλου

Ph. D. Βυζαντινῆς Ἱστορίας

Μ. Α. Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Φιλολογίας

πρ. σχολικοῦ συμβούλου φιλολόγων

Ἀνατολικῆς Θεσσαλονίκης

Ἐσχάτως ἐν μέσῃ καί βαθυτάτῃ κρίσει, βρεθήκαμε οἱ Νεοέλληνες ἐνώπιον ἑνός νέου προβλήματος. Κάποιες φωνές, μέσα ἀπό τήν Ἐκκλησία, ζητοῦν ἐπιμόνως καί ἐπειγόντως νά τελῆται ἡ θεία Λειτουργία στήν καθομιλουμένη γλῶσσα. Πιστεύουν μᾶλλον πώς ἄν αὐτό συμβῆ, θά γεμίσουν οἱ ναοί ἀπό κόσμο καί ἰδιαίτερα ἀπό νέους ἀνθρώπους. Σέ ὧρες πού ἡ ἐθνική σύμπνοια εἶναι ἀναγκαία ὅσο ποτέ, ἀνοίγουν ἕνα ἐσωτερικό μέτωπο ἐντάσεων καί συγκρούσεων.

Γιά τό θέμα τῆς τελέσεως τῆς θείας Λειτουργίας, ἀλλά καί ἐκκλησιαστικῶν ἀκολουθιῶν ἀπό μετάφραση, θά ἐκθέσουμε ταπεινά ἐλάχιστες σκέψεις. Εἶναι εὔλογο τέτοιες προτάσεις νά βρίσκουν ἀπήχηση σέ πολλούς καλοπροαιρέτους πιστούς. Ποιός δέν θά ἤθελε νά κατανοῆ ὅλα ὅσα ἀκούει στήν ἐκκλησία! Ὅμως εἶναι τοῖς πᾶσι γνωστό ὅτι ἡ μετάφραση δέν ὁδηγεῖ αὐτομάτως στήν κατανόηση κανενός κειμένου, πολλῷ μᾶλλον κειμένων λειτουργικῶν, μέ βαθύτητα θεολογική καί λεπτές δογματικές διατυπώσεις. Οἱ παλαιώτεροι θά θυμοῦνται τίς πολύωρες ἀναλύσεις τῶν λογοτεχνικῶν κειμένων στό σχολεῖο καί οἱ νεώτεροι γνωρίζουν ὅτι στό μάθημα τῆς λογοτεχνίας Γυμνασίου καί Λυκείου οἱ περισσότερες ἐρωτήσεις τῶν ἐξετάσεων, προφορικῶν καί γραπτῶν, ἐλέγχουν τήν κατανόηση τῶν κειμένων. Κειμένων φυσικά γραμμένων στήν δημοτική γλῶσσα.

Οἱ φιλόλογοι μποροῦν νά μᾶς βεβαιώσουν πόσο...

δυσκολεύονται σήμερα οἱ περισσότεροι μαθητές τῆς Γ΄ Λυκείου στήν κατανόηση ἑνός κάπως δύσκολου δοκιμίου, κι ἄς εἶναι γραμμένο σέ ἁπλούστατη δημοτική. Ἡ ἑρμηνεία καί ἡ κατανόηση τῶν ἁγιογραφικῶν καί λειτουργικῶν κειμένων εἶναι, κατά μείζονα λόγο, πάντοτε ἀναγκαία. Σ᾿ αὐτήν στοχεύουν τά ἑρμηνευτικά βιβλία πού, δόξα τῷ Θεῷ, ὑπάρχουν ἐν ἀφθονίᾳ καί ὁλοένα κυκλοφοροῦν καινούργια. Ἀρκεῖ νά τά μελετοῦμε. Σ᾿ αὐτήν ἀποβλέπει καί τό κήρυγμα καί ὁ ἐν γένει ποικιλότροπος διδακτικός λόγος τῆς Ἐκκλησίας.

Γλωσσικές Ἐπισημάνσεις

1) Τήν Θεοτόκον καί Μητέραν (=λάθος)

Τήν Θεοτόκον καί Μητέρα (=ὀρθό), ἐπειδή ἡ λέξη «μήτηρ – μητρός – μητρί – μητέρα» ἀνήκει στά οὐσιαστικά τῆς Γ’ κλίσεως πού δέν λαμβάνουν τό -ν- στήν αἰτιατική.

Ὃμοιες περιπτώσεις: τήν πατρίδα, τόν πατέρα, τόν ρήτορα

2) Πιστεύω εἰς ἕναν Θεόν (=λάθος)

Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν (=ὀρθό), ἐπειδή τό ἀριθμητικό «εἷς - ἑνός - ἑνί - ἕνα» κλίνεται σύμφωνα μέ τά οὐσιαστικά τῆς Γ’ κλίσεως, πού πού δέν λαμβάνουν τό -ν- στήν αἰτιατική.

3) Ἡ φράση «οὐκ ἔστιν» δέν πρέπει νά διαβασθεῖ «οὐκ ἔστιν», ἀλλά «οὐ κἔστιν», έπειδή τό σύμφωνο «κ» συμπροφέρεται μέ τήν ἑπόμενη λέξη. Αὐτό σημαίνει ὅτι ὅποτε ἡ ἄρνηση «οὐ» συνοδεύεται μέ τό «κ» ἤ μέ τό «χ», τά δύο αύτά σύμφωνα συμπροφέρονται μέ τήν ἑπόμενη λέξη.

Ἄλλο παράδειγμα: οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς

ἡ προφορά: οὐ χοὕτως οἱ ἀσεβεῖς

Ἕνα ἀκόμη παράδειγμα: οὐκ ἤθελε

ἡ προφορά: οὐ κἤθελε

4) Πᾶσαν τήν βιοτικήν ἤ πᾶσαν νῦν βιοτικήν μέριμναν.

Ἐπειδή τό ἀντωνυμικό ἐπίθετο «πᾶς – πᾶσα – πᾶν» ἔχει δύο σημασίες: α) ὅλος και β) ὁ καθένας, καί οἱ δύο παραπάνω φράσεις νοηματικά εἶναι ὀρθές.

Ἡ πρώτη φράση σημαίνει = ὅλη τή βιοτική μέριμνα.

Ἡ δεύτερη φράση σημαίνει = κάθε βιοτική μέριμνα τώρα.

π. Κωνσταντῖνος Στρατηγόπουλος: «Οἱ Λειτουργικὲς μεταφράσεις μποροῦν νὰ βγάλουν πρόβλημα, γιατί πάντα εἶναι ἐλλιπείς»

Ἀπόσπασμα 1ης παιδαγωγικῆς ὁμιλίας «Ἀποστολικοὶ Κανόνες Ι΄», ἐκφωνήθηκε 16-10-2004.

Ὁ πρωτοπρεσβύτερος πατὴρ Κωνσταντῖνος Στρατηγόπουλος ἀναφέρεται στὸ ἀκανθῶδες πρόβλημα τῶν Λειτουργικῶν μεταφράσεων, τὸ ὁποῖο στηλίτευσαν ὅλοι οἱ σύγχρονοι ἅγιοι. Παρατηρεῖ μεταξὺ ἄλλων: «Τὰ Ἑλληνικὰ εἶναι μία κοινὴ γλώσσα ποὺ ἄλλαξαν ἁπλῶς μερικὲς μορφὲς καὶ μερικὰ μοντέλα, οἱ λέξεις παραμένουν οἱ ἴδιες. Εἶναι πολὺ μεγάλο θέμα ἀκόμα καὶ τί μετάφραση διαβάζεις. Πρέπει νὰ προσεγγίζουμε κι ἐμεῖς τὰ κείμενο ὅσο μποροῦμε, νὰ μὴ τὰ φοβόμαστε καὶ νὰ σκεφτόμαστε ὅτι οἱ μεταφράσεις μποροῦν νὰ βγάλουν πρόβλημα! Γιατί πάντα ἡ μετάφραση εἶναι ἐλλιπής».

http://www.orthodoxia-ellhnismos.gr/2019/08/blog-post_26.html#more

Ἡ γλῶσσα στήν λατρεία τῆς ἐκκλησίας μας

Ο Πρόεδρος της Συνοδικής Επιτροπής επί της Λατρείας της Εκκλησίας της Κύπρου Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος, εκπροσωπώντας το σύνολο των Ιεραρχών της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Κύπρου, καταφέρεται με αδιάσειστα επιχειρήματα στην καινοφανή ιδέα που κάποιοι προωθούν στην Ελλαδική Εκκλησία για την εισαγωγής της μοντέρνας ελληνικής γλώσσας στην Ορθόδοξη Λατρεία, υπερασπιζόμενος την Ιερά Παράδοση της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Συνομιλεί με το Θεολόγο Θεόδωρο Κυριάκου στην εκπομπή του Κυπριακού Τηλεοπτικού Σταθμού ΣΙΓΜΑ "Πρόσωπα και Γεγονότα"

https://www.youtube.com/watch?v=RUD_lvpxLaU

Ἐξ Ἁγίου Ὄρους «Περί μεταφράσεων»

Ὑπογράφουν οἱ κατωτέρω Ἁγιορεῖτες Ἱερομόναχοι, μὲ τὶς συνοδεῖες τους:

   Ἱερομόναχος Γρηγόριος, Ἱερὸν Κελλίον Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Θεολόγου, Καρυές

   Ἱερομόναχος Ἀρσένιος, Ἱερὸν Κελλίον Γενεσίου τῆς Θεοτόκου «Παναγούδα», Καρυές

   Ἱερομόναχος Εὐθύμιος, Ἱερὰ Καλύβη Ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, Καψάλα

    Τὸν τελευταῖο καιρὸ γίνεται πολὺς λόγος γιὰ τὸ θέμα τῶν μεταφράσεων τῶν λειτουρ­γικῶν κειμένων τῆς Ἐκκλησίας σὲ γλώσσα περισσότερο προσιτὴ στὸν σημερινὸ κόσμο. Στὸ μικρὸ αὐτὸ ἄρθρο ἐξετάζεται κατὰ πόσον μιὰ ἐνδεχόμενη μετάφραση τῶν λειτουρ­γικῶν κειμένων θὰ βοηθήση ἢ θὰ βλάψη, καὶ ἂν ἑπομένως εἶναι σκόπιμη ἢ καὶ θεμιτὴ ἡ προσπάθεια αὐτή.

   Ἀκούγεται συχνὰ ἡ ἄποψη ὅτι οἱ σημερινοὶ νέοι ἀδυνατοῦν νὰ συμμετάσχουν στὴ λα­τρεία τῆς Ἐκκλησίας μας καὶ αἰτία εἶναι ἡ λειτουργικὴ γλῶσσα. Δὲν ὑπάρχει βέβαια καμ­μία ἀμφιβολία ὅτι οἱ σημερινοὶ νέοι, δεχόμενοι τὴ σύγχρονη «ἐκπαίδευση τῆς ἀμάθειας», εἶναι γλωσσικὰ ὑπανάπτυκτοι καὶ ἀποκομμένοι ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς ρίζες τους. Χωρὶς νὰ ἐξετάζουμε ἐδῶ τὰ αἴτια τῆς θλιβερῆς αὐτῆς πραγματικότητας, συμφωνοῦμε κατ᾽ ἀρχὴν ὅτι θὰ πρέπη νὰ τοὺς βοηθήσουμε ὅσο μποροῦμε, ὥστε νὰ κατανοοῦν καὶ αὐτοὶ τὰ λειτουργικὰ κείμενα καὶ νὰ συμμετέχουν στὴν θεία Λατρεία.

.   Θεωροῦμε ὅμως ὅτι εἶναι μεγάλο λάθος ἡ “λύση” τῆς μεταγλωττίσεως τῶν ἱερῶν κειμένων. Διότι, ὅπως ἔχει ἀποδειχθῆ, «ἡ ὅποια μετάφραση θὰ προδώση δραματικὰ τὴ νοηματικὴ ἐμβέλεια τοῦ πρωτοτύπου καὶ θὰ δυσχεράνη σὲ μεγάλο βαθμὸ τὴν διανοητικὴ κατανόησή της ἀντὶ νὰ τὴν διευκολύνη». Οἱ λόγοι εἶναι πολλοί: Ἡ δημοτικὴ ὑστερεῖ σὲ ἐκφραστικὲς δυνατότητες σὲ σχέση μὲ τὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ λόγο. Ἀδυνατεῖ ἐπίσης νὰ ἀποδώση μὲ τὴν ἴδια νοηματικὴ πυκνότητα τὶς μετοχὲς καὶ τὰ ἀπαρέμφατα ὅπως καὶ τὶς λεπτὲς ἐννοιο­λογικὲς ἀποχρώσεις τῶν ἐμπρόθετων προσδιορισμῶν (Βλ. Φώτης Σχοινᾶς, Λειτουργικὴ Γλῶσσα, ἐκδ. «ΤΗΝΟΣ», σελ. 43-5).

Παναγιώτα Χατζηκτωρῆ: τὸ ἁγιασμένο βίωμά της δίνει λύση στὸ πολυσυζητημένο θέμα τῆς μεταφράσεως τῶν λειτουργικῶν κειμένων

Τὸ ἀπόσπασμα εἶναι ἀπὸ τὸ βιβλίο: «Ἀσκητὲς μέσα στὸν κόσμο Β΄» Ἅγ. Ὅρος.  

Ἡ Παναγιώτα Χατζηκτωρῆ, εἶναι μία σύγχρονη ἀσκητικὴ μορφή. Αὐτὴ ἡ πνευματικὴ μητέρα, ζοῦσε τὸν Θεὸ καὶ ἦταν σχεδὸν ἀγράμματη. Δίνει λοιπὸν σὲ ὅλους ἐμᾶς τοὺς κατὰ κόσμον μορφωμένους καὶ πτυχιούχους πολλὰ μαθήματα καὶ διδάγματα. 

Τὰ παρακάτω περιστατικὰ τῆς ζωῆς της ἀποτυπώνουν τὴν πραγματικότητα ὅσον ἀφορᾶ τὰ λειτουργικὰ κείμενα. Ὅτι δηλαδή, μόνο μὲ τὴν Θεία χάρη καὶ τὸν φωτισμὸ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μπορεῖ κανεὶς νὰ κατονοήσει τὰ Θεία νοήματα κι ἂς εἶναι τελείως ἀγράμματος. Οὔτε πτυχία, οὔτε τίποτε… 

Μεταφέρουμε κομμάτι ἀπὸ τὸν βίο τῆς ἁγιασμένης ψυχῆς:

Ξυπνοῦσε νωρὶς καὶ πρῶτα ἄρχιζε τὰ πνευματικά της. Ὅπως ἦταν κυρτωμένη καὶ δὲν μποροῦσε νὰ στέκεται ὄρθια, δὲν καθόταν νὰ διαβάζη, ἀλλὰ ἔβαζε μία τσάντα μὲ μία καρέκλα, ἀκουμποῦσε πάνω τὸ προσευχητάρι καὶ διάβαζε ὄρθια.
Διάβαζε συλλαβιστὰ ὅλο τὸ προσευχητάρι καὶ αὐτὸ κρατοῦσε πολλὲς ὧρες. Τὸ προσευχητάρι της ἄρχιζε μὲ τὸν Ἑσπερινὸ καὶ τελείωνε μὲ τὸ Ἀπόδειπνο. Καὶ ἡ γιαγιὰ ξεκινοῦσε τὸ πρωΐ τὴν ἀκολουθία μὲ τὸν Ἑσπερινὸ καὶ τελείωνε μὲ τὸ Ἀπόδειπνο· ἔτσι φαίνεται ὅτι κατάλαβε πὼς τῆς εἶπε ὁ Πνευματικός της νὰ κάνη. Ἐπειδὴ δὲν μποροῦσε νὰ κάνη μεγάλες μετάνοιες, ἔκανε μικρὲς μὲ σταυρούς, ὅσες μποροῦσε.