Ἁγίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ:Πρός Θαλάσσιον, περί διαφόρων ἀποριῶν τῆς Ἁγίας Γραφῆς

ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΤΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ

ΠΡΟΣ ΘΑΛΑΣΣΙΟΝ, ΠΕΡΙ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΑΠΟΡΙΩΝ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΓΡΑΦΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΗ Α΄: Περὶ λύπης καὶ ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας τε καὶ φόβου

Είναι τα πάθη κακά από τη φύση τους ή γίνονται κακά εξαιτίας της χρήσης τους; Εννοώ δηλαδή την ηδονή και τη λύπη, την επιθυμία και τον φόβο, καθώς και όλα όσα ακολουθούν αυτά.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ:

Αυτά τα πάθη, όπως και τα υπόλοιπα, δεν δημιουργήθηκαν εξαρχής μαζί με την ανθρώπινη φύση· γιατί, αν είχαν δημιουργηθεί μαζί της, θα αποτελούσαν στοιχείο του ίδιου του ορισμού της φύσεως.

Λέω, λοιπόν, έχοντας διδαχθεί αυτό από τον μέγα Γρηγόριο Νύσσης, ότι τα πάθη εισήχθησαν εξαιτίας της πτώσεως από την τελειότητα [Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, Περί παρθενίας, κεφ. 12,2: «Ὁ ἄνθρωπος, οὐ κατὰ φύσιν οὐδὲ συνουσιωμένον ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ παρὰ τὴν πρώτην γένεσιν τὸ παθητικόν τε καὶ ἐπίκηρον [...] ἀλλ' ὕστερον ἐπεισήχθη τὸ πάθος αὐτῷ μετὰ τὴν πρώτην κατασκευήν (:Ο άνθρωπος κατά την αρχική δημιουργία του δεν ήταν από τη φύση του υποκείμενος στα πάθη και στη φθορά, ούτε τα είχε ως αναπόσπαστο στοιχείο της ύπαρξής του· αυτή η κατάσταση εισήλθε σ’ αυτόν αργότερα, μετά την αρχική του δημιουργία)»], προσκολλήθηκαν δηλαδή στο πιο άλογο μέρος της ανθρώπινης φύσεως· μέσω αυτών, αντί της θείας και μακαρίας εικόνας, αμέσως μετά την παράβαση έγινε φανερή και ολοκάθαρη στον άνθρωπο η ομοίωσή του με τα άλογα ζώα. Ήταν πράγματι δίκαιο, αφού επισκιάστηκε η αξία που προσδίδει στον άνθρωπο το λογικό στοιχείο, η ανθρώπινη φύση να υποστεί τις συνέπειες εκείνων των γνωρισμάτων της αλογίας, τα οποία η ίδια επέλεξε με τη θέλησή της· έτσι ο Θεός, με σοφία, οικονόμησε ώστε ο άνθρωπος να οδηγηθεί στην επίγνωση της μεγάλης αξίας του λογικού του.

Ωστόσο, ακόμη και τα πάθη γίνονται καλά στους ενάρετους ανθρώπους1, όταν εκείνοι, με σοφία, θα τα απομακρύνουν από τα γήινα και σαρκικά και θα τα χρησιμοποιούν για την απόκτηση των ουρανίων αγαθών. Για παράδειγμα, θα καθιστούν την επιθυμία κινητήρια δύναμη της νοερής επιδίωξης της θεωρίας των θείων. Την ηδονή θα την μεταβάλλουν σε καθαρή ευφροσύνη, η οποία πηγάζει από την έλξη του νου προς όσα χαρίζει ο Θεός. Τον φόβο θα τον μετατρέπουν σε προνοητική μέριμνα, ώστε να αποφύγουν τη μέλλουσα τιμωρία για τα αμαρτήματα. Και την λύπη θα την μεταβάλλουν σε μετάνοια που αποβλέπει στη διόρθωση του κακού που έχει ήδη γίνει. Και, για να το πω συνοπτικά, όπως οι έμπειροι γιατροί χρησιμοποιούν ακόμη και το δηλητήριο της οχιάς, αφού αφαιρέσουν την βλαβερή του ιδιότητα, για θεραπευτικούς σκοπούς, έτσι και οι ενάρετοι χρησιμοποιούν αυτά τα πάθη για την εξάλειψη μιας κακίας που είτε είναι ήδη παρούσα είτε αναμένεται, καθώς και για την απόκτηση και διαφύλαξη της αρετής και της γνώσης.

Επομένως, όπως είπα, αυτά τα πάθη γίνονται καλά εξαιτίας της ορθής χρήσης τους από εκείνους που αιχμαλωτίζουν κάθε λογισμό, υποτάσσοντάς τον στην υπακοή του Χριστού[Β΄Κορ. 10,4-5: «Τὰ γὰρ ὅπλα τῆς στρατείας ἡμῶν οὐ σαρκικά, ἀλλὰ δυνατὰ τῷ Θεῷ πρὸς καθαίρεσιν ὀχυρωμάτων·λογισμοὺς καθαιροῦντες καὶ πᾶν ὕψωμα ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, καὶ αἰχμαλωτίζοντες πᾶν νόημα εἰς τὴν ὑπακοὴν τοῦ Χριστοῦ (:Διότι τα όπλα της εκστρατείας μας δεν είναι αδύναμα ανθρώπινα όπλα, αλλά είναι δυνατά ενώπιον του Θεού για να γκρεμίζουν οχυρώματα. Κι όταν λέω οχυρώματα, δεν εννοώ πύργους ή φρούρια υλικά, αλλά πνευματικά. Δηλαδή ανατρέπουμε συλλογισμούς πονηρούς και κάθε υψηλοφροσύνη που υψώνεται σαν πύργος και εμποδίζει τους ανθρώπους να γνωρίσουν τον αληθινό Θεό. Ακόμη, με τα όπλα μας κατανικούμε σαν άοπλο και παραδομένο αιχμάλωτο κάθε ανθρώπινη επινόηση και σοφιστεία, και οδηγούμε όσους παραπλανιούνται απ’ αυτές στο να υπακούσουν στον Χριστό)»]. Και αν η Αγία Γραφή αποδίδει κάποια από αυτά τα πάθη είτε στον Θεό είτε στους αγίους· για τον μεν Θεό το κάνει για χάρη μας, ώστε, χρησιμοποιώντας όρους οικείους στην ανθρώπινη εμπειρία, να μας φανερώσει τις σωτήριες και αγαθοποιές ενέργειες της θείας πρόνοιάς Του2· για τους δε αγίους, επειδή δεν ήταν δυνατόν να εκφράσουν διαφορετικά, με την ανθρώπινη γλώσσα, τις νοερές τους σχέσεις και εσωτερικές διαθέσεις τους προς τον Θεό, παρά μόνο μέσω των παθών που είναι γνωστά στην ανθρώπινη φύση3.

ΙΔΙΟΓΡΑΦΑ ΕΠΕΞΗΓΗΜΑΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΜΑΞΙΜΟ

1. Με ποιον τρόπο και υπό ποιες προϋποθέσεις τα πάθη αυτά αποκτούν αγαθή λειτουργία [:Το σχόλιο «πῶς καὶ πότε» του αγίου Μαξίμου συνοψίζει ακριβώς όσα αναπτύσσονται στην παράγραφο αυτή, ότι δηλαδή τα πάθη γίνονται καλά ως προς τη χρήση τους όταν ο ενάρετος άνθρωπος τα απομακρύνει από τα σωματικά και τα στρέφει προς τα θεία, χρησιμοποιώντας τα για την απόκτηση και διαφύλαξη της αρετής και της γνώσεως. Στη συνέχεια ακολουθούν τα συγκεκριμένα παραδείγματα μεταστροφής των παθών: η ἐπιθυμία στρέφεται στα θεία, η ἡδονή στα θεία χαρίσματα, ο φόβος γίνεται προφύλαξη από τη μέλλουσα τιμωρία και η λύπη μετάνοια για το υπάρχον κακό].

2. Ότι η Αγία Γραφή παρουσιάζει τους διάφορους τρόπους με τους οποίους εκδηλώνεται απέναντί μας η θεία Πρόνοια, χρησιμοποιώντας τα πάθη που μας είναι γνωστά.

3. Ότι η Αγία Γραφή, χρησιμοποιώντας αυτές τις ονομασίες των παθών, φανερώνει την ιδιαίτερη σχέση και διάθεση των αγίων προς τον Θεό.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

μετάφραση και επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· https://www.myriobiblos.gr/texts/greek/maximos/prosthalassion1.html

· https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/de-virginitate2.pdf

· Μαξίμου του Ομολογητού, Άπαντα τα έργα, Προς Θαλάσσιον, Περί διαφόρων αποριών της Αγίας Γραφής, Ερωτήσεις Α΄ έως ΝΓ΄, πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1992, τόμος 14Β, σελίδες 56-59

· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html