Ὁ ὕπνος – Ἁγίου Παισίου Βελιτσκόφσκυ.

Ο ύπνος – Αγίου Παισίου Βελιτσκόφσκυ.

(Πῶς θά τόν πολεμήσωμε)

1. Στήν ἔρημο, στήν μόνωση, στήν ἐρημητική ζωή, οἱ κυριώτεροι πόλεμοι εἶναι οἱ ἑξῆς ἕξι: ὀκνηρία, δειλία – μελαγχολία, ὕπνος, ἀπογοήτευση, βαριεστημάρα – ἀκηδία, φόβος.

Οἱ ἅγιοι πατέρες, γιά νά προφυλάξουν τούς μοναχούς, νά μή πέφτουν στά πάθη αὐτά, τούς ἀπαγορεύουν νά ζοῦν μόνοι τους.

2. ᾿Από τά πάθη αὐτά τό πιό ὀλέθριο εἶναι ὁ ὕπνος. Εἶναι πιό ὀλέθριος καί ἀπό τήν ὀκνηρία‧ καί αὐτό, γιατί ὁ ὕπνος προκαλεῖ πολλά ἄλλα πάθη.

῾Η βαριεστημάρα (ἤ ἀκηδία) καί ὁ φόβος προσβάλλουν τόν ἄνθρωπο πότε-πότε. ῾Η νωθρότητα καί ἡ τεμπελιά δέν μᾶς ἀφήνουν οὔτε στιγμή. ᾿Από τήν νωθρότητα καί τεμπελιά δέν εἶναι πού κοιμᾶται κανείς ἀχόρταγα; Ὅταν ὁ ζοφώδης ὕπνος μᾶς νικάει, ἡ ἀσκητική ζωή γίνεται μελαγχολική. ῾Ο μοναχός γεμίζει τότε λύπη γιά τόν χρόνο πού ἔχασε. Καί τότε τοῦ ἔρχεται ἀπογοήτευση γιά τήν σωτηρία τῆς ψυχῆς μας. Καί τότε κάνει τήν ἐμφάνισή της μιά σκέψη, πού τοῦ τραυματίζει τήν συνείδηση. Τοῦ λέγει: «Μάταιος ὁ κόπος σου, ἀφοῦ σέ νίκησε ὁ ὕπνος»! ᾿Αδελφοί, ὁ ὕπνος εἶναι μεγάλη συμφορά! Γιατί, ὅπως τά σύννεφα κρύβουν τόν ἥλιο, ἔτσι καί ἡ ὀμίχλη τῆς πολυϋπνίας σκεπάζει τήν θεωρητική δύναμη τοῦ νοῦ‧ καί τότε ἡ λήθη τοῦ Θεοῦ τοῦ δημιουργεῖ μιά κατάσταση, σάν νά τόν σκεπάζει προπέτασμα καπνοῦ. Καί τότε ὁ μοναχός καταντάει ἀναίσθητος σέ κάθε ἔργο πνευματικό‧ καί τά λησμονεῖ ὅλα.

Ὅταν οἱ φύλακες τό ρίχνουν ἔξω, τότε χτυπᾶνε οἱ ληστές. Ὅταν ὁ νοῦς γίνεται ἀναίσθητος, τότε καί ὁ ἴδιος σκοτίζεται‧ καί ἀφήνει τά πάθη νά παρεισδύουν μέσα.

Οἱ δαίμονες μᾶς σκοτίζουν τόν νοῦ, φέρνοντάς του μιά μαυρίλα‧ σβήνουν τήν ἐσωτερική φωτιά μας μέ «νερό». Ἔτσι λοιπόν, μέ τήν νύστα καί υπνηλία μᾶς νικᾶνε τόσο, πού βρίσκουν τήν εὐκαιρία, νά κλέψουν ἀπό τήν ψυχή μας ὅλα της τά ἀγαθά καί νά τῆς ἐπιτεθοῦν μέ πολλά πάθη. ῾Η προσπάθεια καί ὁ ἀγώνας τῶν δαιμόνων ἐναντίον μας συνίσταται, στό νά ἀποτραβήξουν τόν νοῦ μας ἀπό τόν Θεό καί ἀπό τήν συνεχῆ ἐργασία. Γι’ αὐτό ὁρμοῦν ἐναντίον μας‧ καί προσπαθοῦν μέ κάθε τρόπο, νά μᾶς κρατοῦν στήν ματαιότητα τῆς ἐποχῆς μας καί νά μᾶς βυθίζουν σέ ἕναν ὕπνο, τέτοιο, πού νά μποροῦν μετά, νά μᾶς κλέβουν τόν χρόνο μας καί νά μᾶς κάνουν νωθρούς καί ὀκνηρούς.

3. ῾Ο ὕπνος εἶναι ἕνα φαινόμενο, πάντοτε τό ἴδιο. Ὄμως, ἐκεῖνα πού τόν προκαλοῦν, εἶναι πολλά καί διάφορα. Μᾶς ἔρχεται:

• ἀπό ἀπαίτηση τῆς φύσης μας‧

• ἀπό πολυφαγία‧

• ἀπό ὀνειροπολήματα στό ξύπνιο μας‧

• ἀπό πολύ θόρυβο καί ταραχή‧

• ἀπό στενοχώρια‧

• ἀπό φθόνο τῶν δαιμόνων‧

• ἀπό μελαγχολία‧

• ἀπό πολύ παρατεταμένη νηστεία‧

• ἀλλά καί ἐπειδή, ὅταν τό σῶμα ἐξαντλεῖται, ζητάει λίγο τήν ἀνάπαυση τοῦ ὕπνου.

Τό πολύ φαΐ καί τό πολύ ποτό γίνονται συνήθεια. Καί ὅποιος συνηθίσει νά τρώει καί ἰδίως νά πίνει πολύ, δημιουργεῖ τίς προϋποθέσεις, πού ἀναγκάζουν τό σῶμα νά ζητάει ὅλο καί κάτι παραπάνω. Κατά τον ἴδιο τρόπο, καί ὅποιος συνηθίσει νά τρώγει λίγο, δημιουργεῖ τίς προϋποθέσεις νά ζητάει ὅλο καί πιό λίγο.

Τό ἴδιο συμβαίνει καί μέ τόν ὕπνο. ῎Αν κανείς ἀρχίσει νά δείχνεται ἀδύνατος καί δέν ἀγωνίζεται κατά τοῦ ὕπνου, ἀλλά θέλει νά κοιμηθῆ, μέχρι πού θά χορτάσει καλά, ἡ φύση του θά τοῦ ἀπαιτεῖ ὅλο καί πιο πολύ ὕπνο‧ καί ἔτσι αὐτός θά σπαταλάει τήν ζωή του στό σκοτάδι, ἔχωντας τόν νοῦ του γεμᾶτον σκοτάδι, χωρίς νά ἀπασχολεῖται νά ἀποκτήσει ἀρετές. Καί ἀντίθετα, ὅποιος συνηθίσει νά κοιμᾶται λίγο, αὐτοῦ καί ἡ φύση του συνηθίζει νά τοῦ ζητάει ὅλο καί πιό λίγον ὕπνο. Ἡ συνήθεια γιά ὕπνο χωρίς μέτρο εἶναι πολύ ὀλέθρια. Τόν μοναχό, πού ἔχει συνηθίσει σέ κάτι τέτοιο ἀπό τά νειᾶτα του, βάζετέ τον, τότε πού κάνει τήν ἀποταγή τοῦ κόσμου, νά κοπιάζει πολύ καί νά βιάζει τόν ἑαυτό του πολύ.

4. ῾Ο μοναχός ἐκεῖνος πού, εἴτε στέκει, εἴτε κάθεται, εἴτε εἰναι ξαπλωμένος κάτω, θέλει νά νικήσει τόν ὕπνο καί νά μάθει νά ἀγρυπνεῖ, ὀφείλει νά ἔχει:

• νήψη νοός‧

• ἀδιάλειπτη προσευχή τοῦ ’Ιησοῦ‧

• ἀδιατάραχη ἡσυχία‧

• θερμό ζῆλο‧

γιατί μόνο τότε θά μπορέσει νά γλυτώσει μέ (τήν ὑπομονή!) τήν ψυχή του, ἀπό τόν κίνδυνο νά ὑποστῆ χαλάρωση.

Καί φρόντιζε γιά τόν σκοπό αὐτό, ἡ μνήμη τοῦ θανάτου σου νά κοιμᾶται καί νά ξυπνάει μαζί σου. Καί τότε τό σῶμα σου, θά ξεπερνάει τίς ἐπιθυμίες του, καί θά ἀκολουθεῖ ἤρεμα τήν ψυχή σου.

’Εναντίον τοῦ ὕπνου τίποτε δέν μᾶς βοηθεῖ τόσο, ὅσο οἱ ἑξῆς τέσσερες ἀρετές: ἐγκράτεια, νήψη, προσευχή τοῦ ’Ιησοῦ, καί μνήμη θανάτου. Οἱ ἀρετές αὐτές ἀποκαλοῦνται «ἄγρυπνος φρουρός». Χωρίς τίς τέσσερες αὐτες, ἀρετές, ὁ οἶκος τής ψυχῆς μας μένει βυθισμένος στό σκοτάδι τοῦ ὕπνου‧ καί γεμᾶτος φαντασιώσεις.

• ’Εκεῖνος, πού ἔχει ἄδειο στομάχι, δέν τό ἀντέχει νά εἶναι ξαπλωμένος ὁλόκληρη τήν νύχτα στό κρεβάτι.

• ’Εκεῖνος πού ἔχει νοῦν νηφάλιο, τό σκοτάδι τοῦ ὕπνου δεν τόν πιάνει.

• ’Εκεῖνος πού αἰσθάνεται τήν γλυκύτητα τῆς προσευχῆς, δέν πέφτει στό κρεβάτι.

• Καί ἐκεῖνος πού φέρνει στόν νοῦ του τόν ἑαυτό του στόν τάφο, δέν καταντάει οὔτε γιά λίγο ὀκνηρός καί τεμπέλης.

Οἱ τέσσερες ὡς ἄνω ἀρετές προκαλοῦν ὅλο καί πιό πολύ μιά ἔντονη κινητοποίηση στό πνεῦμα μας.

• ῎Ας ἀγρυπνοῦμε λοιπόν. 

• ῎Ας εἴμαστε ἐγκρατεῖς.

• ῎Ας εἴμαστε γεμᾶτοι νήψη.

• ῎Ας κάνωμε τήν προσευχή τοῦ ’Ιησοῦ.

• ῎Ας ἔχωμε μνήμη θανάτου.

• ῎Ας ὁπλίζωμε ἔτσι τόν ἑαυτό μας ἐναντίον τοῦ ὔπνου.

Γιατί καί ἄν ἀκόμη κανείς ἐπαγρυπνεῖ τήν ἡμέρα, ἀλλά δέν ἔχει τίς ὡς ἄνω τέσσερες ἀρετές, θά πέσει σέ πολλά κακά.

Γι’ αὐτό ἀπαιτεῖται‧

• καί ἀγρυπνία μακρά καί παρατεταμένη‧

• καί ἐγκράτεια‧

• καί νήψη‧

• καί ὁλονύκτιος στάση στήν προσευχή‧

• καί μνήμη θανάτου‧

• γιατί μόνο ἔτσι θά μπορέσωμε, λίγο – λίγο, νά λιγοστέψωμε τόν ὕπνο.

5. ῞Οταν προσεύχεσαι καί συμβῆ νά αἰσθανθῆς λιποθυμία, κάθησε λίγο σέ ἕνα μικρό σκαμνάκι στό κελλί σου‧ ἀλλά μή στηρίζεσαι στόν τοῖχο. Ἔτσι, ἄν ἀρχίσεις νά νυστάζεις, θά γείρεις ἤ δεξιά ἤ ἀριστερά‧ καί θά ξυπνήσεις.

῎Αν στήν προσευχή νυστάζεις, πάρε ἕνα βιβλίο‧ καί ἀγωνίσου. ῎Αν ὁ ὕπνος δέν σηκώνει διάβασμα, πιάσε ἐργόχειρο‧ καί κράτησε τήν προσευχή. Ξέρω, ὅτι μέ τήν προσευχή μόνο, χωρίς ἐργόχειρο, δέν θά μπορέσεις νά νικήσεις τόν ὕπνο‧ ἀλλά θά νικηθῆς. Οἱ δαίμονες μᾶς σπρώχνουν νά καθόμαστε, ἀκόμη καί ὅταν τίποτε δέν μᾶς ἀναγκάζει νά τό κάνωμε‧ μέ πρόφαση ὅτι τάχα ἔχομε ἐξαντληθῆ‧ καί μᾶς ὑποβάλλουν τήν σκέψη, νά μή πιάνωμε στό χέρι ἐργόχειρο. Καί μετά μιά ἐλάχιστη προσπάθεια ἀγρυπνίας, μᾶς φέρνουν ἀπότομα τό σκοτάδι: ἕναν βαθύ ὕπνο‧ μᾶς σκοτίζουν καί μᾶς βυθίζουν στήν λήθη. Καί τά ξεχνᾶμε ὅλα.

Γι’ αὐτό, ἀγαπητέ ἀγωνιστή, μή τούς ἀκοῦς. Μη κάθεσαι ποτέ χωρίς βιβλίο ἤ ἐργόχειρο. ῎Οχι γιατί τό ἐργόχειρο εἶναι ἀναγκαῖο‧ ἀλλά γιά νά κάνεις κάτι, πού ἀποτελεῖ μιά ἀντεπίθεση στόν ὕπνό. ῾Ο ἄνθρωπος ὀφείλει νά στέκει ὁλόκληρη τήν νύχτα δίπλα στόν σταυρό τοῦ Κυρίου‧ καί νά πολεμάει τήν γλύκα τοῦ ὕπνου.

᾿Αντιστάσου μέ κάθε τρόπο. Μή μένεις οὔτε στιγμή σέ κατάσταση νωθρότητας.

• Πρῶτα κάμε τόν κανόνα σου‧ βιάζοντας τόν ἑαυτό σου νά προσεύχεται σωστά.

• Καί μετά, κάνε λίγο ἐργόχειρο, νά νικήσεις τήν νύστα. ῾Η ἀδυναμία μας, κάνει τό ἐργόχειρο ἀπαραίτητο.

6. ᾿Η πολυϋπνία ἔχει τήν ρίζα της στό ὅτι, ὅταν ξυπνᾶμε, ξανακουκουλωνόμαστε.

Κάνομε, σάν ἕνα βαριεστημένο μοσχαράκι‧ σάν ἕνα γουροῦνι, πού θέλει να βρίσκεται συνεχῶς στόν βοῦρκο του. ῞Ομως ἀπό ἕνα τέτοιον ἄνθρωπο ὁ ἄγγελος τοῦ Θεοῦ φεύγει μακρυά. Καί ἔτσι πέφτει στά χέρια τῶν ἀντιπάλων. Καί ἐκεῖνοι τόν κρατοῦν σέ ὕπνο, χύνοντας ἐπάνω του κάθε εἴδους ὄνειρα καί ὁράματα.

Ὅταν σηκώνεσαι ἀπό τό κρεβάτι σου, καί ἀμέσως σοῦ ἔρχεται πάλι νύστα καί βαραίνει τά μάτια σου, νά τό ξέρεις, εἶναι ἀπό ἐπίθεση δαιμόνων. Πήδα λοιπόν ἐπάνω γενναῖα, ὅπως θά ἔκανες γιά νά ἀποφύγεις φωτιά ἤ δηλητηριῶδες φίδι, ἤ ἕνα λεοντάρι ἀγριεμένο καί ὠρυόμενο, πού ὁρμάει νά σέ φάει.

7. Στάσου κατά τοῦ ὕπνου, ἀγωνιστής. Σήκω καί δροσίσου λίγο στόν καθαρό ἀέρα. Καί μετά, ἄρχισε ἀμέσως τήν προσευχή σου. Ἐκεῖνον, πού ζῆ μόνος του, δέν πρέπει τό τέλος τῆς ἡμέρας ἤ τῆς νύχτας νά τόν εὑρίσκει νά κοιμᾶται. Ἐπειδή τότε τοῦ ἔρχεται μεγάλο βάρος‧ καί ἐπειδή κατά τό τέλος τῆς ἡμέρας ὁ ἄγγελος μας φύλακας πηγαίνει, ὅπως λένε οἱ πατέρες, νά προσκυνήσει τόν Θεό καί νά τοῦ δώσει ἀπολογία γιά τά ἔργα μας. Κανείς λοιπόν δέν πρέπει, νά βρίσκεται στό κρεβάτι πρίν ἀπό τό σουρούπωμα καί μετά τό ξημέρωμα. Ὅπως λένε, τό πουλί, πού ἡ αὐγή τό βρίσκει νά κοιμᾶται, μετά δέν μπορεῖ νά πετάξει. Οἱ ἐχθροί μας συχνά προσπαθοῦν νά μᾶς κάμουν νά θελήσωμε νά πᾶμε γιά λίγο‧ καί σηκώνεσαι πάλι. Σκοπός τους εἶναι νά μᾶς κάμουν νά θελήσωμε νά πᾶμε γιά ὕπνο πρίν τήν ὥρα. Μᾶς λένε: Ξάπλωσε γιά λίγο‧ καί σηκώνεσαι πάλι. Σκοπός τους εἶναι νά μᾶς κάμουν ἔτσι, νά μή μελετᾶμε καί νά μή κάμουν ἔτσι, νά μή μελετᾶμε καί νά μή κάνωμε τό ἐργόχειρό μας. ῎Αν τούς ἀκούσετε καί ξαπλώσετε, θά χάσετε πολύ χρόνο.

Νά, πού ὁδηγεῖ ἡ συνήθεια τοῦ ὕπνου. Ὅταν κανείς συνηθίσει νά κοιμᾶται πρίν τήν ὥρα, ὁ ὕπνος αὐξάνει‧ καί ἄν, ὅταν νυστάζει, ἀναβάλλει νά κοιμηθῆ, ὁ ὕπνος λιγοστεύει‧ καί μένει πιό πολύς χρόνος γιά ἐργόχειρο. ῾Ο πολύς ὕπνος καί τό πολύ φαΐ κάνουν τό σῶμα ἀδύναμο, βαρύ, ἀρρωστιάρικο. ῎Αν σέ ἔχει κυριεύσει ὁ ὕπνος, φρόντισε νά κοιμᾶσαι πάντοτε τήν ἴδια ὥρα‧ σέ ζεστό ἤ δροσερό μέρος‧ ὅπως θά σοῦ εἶναι καλύτερα, προκειμένου νά μπορέσεις νά κοιμηθῆς λιγώτερο. Στό ζεστό μέρος πάντως, νά προσέχεις μήν καεῖς! ῎Αλλες ὦρες μή ξαπλώνεις ποτέ.

8. Τό μέτρο τοῦ ὕπνου τήν νύχτα, γιά ἕνα εἰκοσιτετράωρο, εἶναι:

• Γιά τόν ἀρχάριο – ἑπτά ὧρες.

• Γιά τόν προοδευμένο – τέσσερες ὧρες.

• Γιά τόν τέλειο – δύο ὧρες μόνο.

Ὅλες τίς ἄλλες ὧρες ὄρθιοι στήν προσευχή.

Καί πάντοτε, νύχτα καί ἡμέρα, τό σωστό εἶναι νά μένωμε ἄγρυπνοι‧ καί νά κρατᾶμε τόν ἑαυτό μας σέ κάποια ἀπασχόληση.

Νά, ποιά εἶναι ἡ ἀγγελική ἐπαγρύπνηση: ῎Αν κοιμήθηκες καί ξύπνησες, σήκω! Βέβαια αὐτό εἶναι καί δύσκολο καί ὀδυνηρό. Ὅλα μας τά μέλη, μᾶς φαίνονται τότε σάν παράλυτα! Μά ὅταν ὁ ἄνθρωπος τό πάρει ἀπόφαση καί σηκωθῆ καί σταθῆ γιά λίγο στόν καθαρό ἀέρα, κάθε κόπος καί κάθε βάρος φεύγει‧ καί μένει ὅλη τήν ἡμέρα χαρούμενος‧ πού μπόρεσε καί δέν ἔμεινε νωθρός. Ἔτσί νά ἐνεργεῖς. Καί θά τόν νικήσεις τόν ὕπνο.

9. Ὅταν δέν μπορεῖς νά κάμεις αὐτά πού εἴπαμε πιό ἐπάνω, φρόντισε καί ἔχε ἕνα φίλο, νά σέ βοηθεῖ. Γιατί κανείς δέν μπορεῖ νά νικήσει τόν ὕπνο, ἄν δέν τόν πολεμήσει μέ ὅλες τίς δυνάμεις του‧ κανείς δέν θά μπορέσει νά τόν νικήσει μόνος του‧ δηλαδή χωρίς ἕναν συναγωνιστή, χωρίς ἕναν ἄνθρωπο βοηθό.

Εἶναι λοιπόν, ἀπαραίτητο, ὁ καθένας πρῶτα νά ἔχει γενναῖο φρόνημα καί φόβο Θεοῦ.

• Πολλοί ἅγιοι ἔπαιρναν πολύ λίγο ὕπνο ξαπλωμένοι.

• ῎Αλλοι ὄρθιοι στήν προσευχή ἔκλειναν γιά λίγο τά μάτια τους καί ἐκύτταζαν τούς ἁγίους.

• Σύ, πού σοῦ ἀρέσει νά κοιμᾶσαι, πῶς θέλεις νά τόν νικήσεις τόν ὕπνο;

Δέν εἶναι εὕκολο πρᾶγμα. ᾿Αλλά ἄν δέν νικήσωμε τόν ὕπνο, τζάμπα θά πάει ὁ κόπος μας! Γιατί ὅμως, ὅταν εἴμαστε μαζί μέ ἄλλους, ἡ ἐντροπή μᾶς κάνει καί μποροῦμε καί ἀγρυπνοῦμε, ἐνῶ ὅταν εἴμαστε μόνοι μας, νικιόμαστε ἀπό τόν ὕπνο καί δέν βάζωμε τά δυνατά μας; Προφανῶς,

• ἐπειδή εἴμαστε «ἄδειοι»‧ δηλαδή «κενοί» καί «κούφιοι»!

• ἐπειδή δέν ἔχομε καλά ἔργα‧

• ἐπειδή δέν ἔχομε φόβο Θεοῦ.

Οἱ ἅγιοι Πατέρες εἶχαν τέτοιο χαλύβδινο φρόνημα κατά τοῦ ὕπνου, πού μερικές φορές ἔπεφταν κάτω!

• Ἕνας ἀπό αὐτούς κολλοῦσε ἕνα κερί σέ μιά λεπτή κλωστή, μαζί μέ ἕνα μεταλλικό βαρίδι. Ἔτσι, ὅταν τό κερί τελείωνε, ἔπιανε φωτιά ἡ κλωστή, κοβόταν, καί τό βαρίδι ἔπεφτε μέσα σέ ἕνα μεταλλικό δοχεῖο πολύ ἠχηρό. Καί τόν ξυπνοῦσε!

• Ἕνας ἄλλος εἶχε ἕνα τόσο στενό κρεβάτι, πού ὅταν ἔκανε στόν ὕπνο του νά γυρίσει ἀπό τό ἄλλο πλευρό, ἔπεφτε κάτω.

• Ἕνας ἄλλος ἔβαζε στό χέρι του μιά πέτρα. Καί ὅταν ἡ πέτρα ἔπεφτε ξυπνοῦσε.

10. ῾ Ο ἀνδρισμός καί ἡ τόλμη γεννᾶνε τά καλά ἔργα! Γι’ αὐτό, ἀδελφοί, ἄς φροντίσωμε νά ἔχωμε πάντοτε ἀνδρικό φρόνημα‧ καί ὑπομονή καί ἐγκαρτέρηση. Καί εἴθε ὁ Κύριος νά μᾶς δυναμώνει‧ εἰς τοῦς αἰῶνας. ᾽Αμήν.

Από το βιβλίο: Τα Κρίνα τοῦ Ἀγροῦ, του Αγίου Παισίου Βελιτσκοφσκι. Ἔκδοση Ιερᾶς Μητροπόλεως Νικοπόλεως και Πρεβέζης. Α’ έκδοση, Πρέβεζα 1996.

Μετάφραση:

† Ὁ Μητροπολίτης Νικοπόλεως και Πρεβέζης Μελέτιος.

• Τίτλος τοῦ πρωτοτύπου: • Κρίνι σέλ’νιε ἤλη τσβετί πρεκράσνιε. ’Αρχιμανδρίτα Παΐσια Βελιτσκόβσκογο

• Μετάφραση ἀπό το ρωσσικό πρωτότυπο

• Ἡ μετάφραση ἔγινε ἐπί τῇ βάσει τοῦ κειμένου πού δίδει το περιοδικό: Πραβοσλάβναγια Ζίζν’ (Orthodox Life) 30, (1979)• τεύχη 350-354, σελ.3-34, 18-24, 21-28, 19-34, 23-34 ἀντιστοίχως•

Ορθόδοξη Πορεία

https://aktines.blogspot.com/2026/09/blog-post_534.html#more