Οἱ Κοινές Εὐχές στόν Ἅγιο Ἰουστῖνο τόν Φιλόσοφο.

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, PhD

αʹ ἔκδοσις, 31/7/2026

(γιά καλύτερη ἐμπειρία ἀνάγνωσης, γιά τίς παραπομπές, τίς ἀναφορές, κτλ., δεῖτε παρακάτω τό PDF)

«Τό γάρ, Δεηθῶμεν, οὐ τοῖς Ἱερεῦσι λέγεται μόνον, ἀλλά καί τοῖς εἰς τόν Λαόν συντελοῦσιν», Ἅγ. Ἰωάννης Χρυσόστομος (+407)

Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος ὁ Φιλόσοφος καὶ ἀπολογητὴς καὶ μάρτυρας ἔζησε τό 100-165 μ.Χ.. Στὰ συγγράμματά του μᾶς ἔχει ἀφήσει μερικὲς μαρτυρίες τῆς πρωτοχριστιανικῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, τὶς ὁποίες σύγχρονοι Ὀρθόδοξοι τῆς δυτικῆς λειτουργιολογικῆς γραμμῆς 1 ἔχουν παρερμηνεύσει ὡς τάχα μαρτυρίες εἰς ἐπήκοον τῶν Ἱερατικῶν Εὐχῶν ἐν γένει.

Σημειωθήτω ὅτι ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος δὲν συνέταξε λειτουργικὴ διάταξη, οὔτε λεπτομερὲς Εὐχολόγιον, ἀλλὰ τὸ κείμενό του ἔχει ἀπολογητικὸ χαρακτῆρα πρὸς αὐτοὺς ποὺ δίωκαν, κατεδίκαζαν ἀδίκως καὶ ὑπέβαλαν τοὺς Χριστιανοὺς σὲ χίλια δυὸ ἀκατονόμαστα Μαρτύρια. Ἀπευθύνεται πρὸς τὴ ρωμαϊκὴ ἐξουσία καὶ περιγράφει συνοπτικῶς τὴ λατρεία τῶν Χριστιανῶν, γιὰ νὰ ἀποκρούσει τὶς ἀνήκουστες συκοφαντίες ἐναντίον τους. 2 Ἡ περιγραφή του εἶναι ἄρα ἀπολογητική, ὄχι τελετουργική.

Ὁ Γ. Ν. Φίλιας ἀναφέρει ὅτι «ἡ σημαντικότερη μαρτυρία περὶ τοῦ τρόπου ἀναγνώσεως τῶν Εὐχῶν τῆς Θείας Εὐχαριστίας, προέρχεται ἀπὸ τὸν Ἰουστῖνο, τὸν φιλόσοφο καὶ μάρτυρα (+165), τόσο στήν Αʹ Ἀπολογία του ὅσο καὶ στὸ Διάλογος πρὸς Τρύφωνα.» 3

Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν, οὔτε δεήθητι οὔτε δεήθητε (Μυστικές Εὐχές).

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, PhD

βʹ ἔκδοσις, 28/4/2026

(γιά καλύτερη ἐμπειρία ἀνάγνωσης, γιά τίς παραπομπές, τίς ἀναφορές, κτλ., δεῖτε παρακάτω τό PDF)

«Μυστικῆς ἐπιτελουμένης Εὐχῆς» (Ἅγ. Γρηγόριος Νύσσης, 4ος αἰ.)

Στὴν Ἐκκλησία Τελετάρχης εἶναι ὁ Διάκονος.1 «Ὁ ρόλος τοῦ Διακόνου στή θεία λατρεία εἶναι μέ πολλή σοφία καθορισμένος. Ἐκτελεῖ χρέη τελετάρχου πρός δύο κατευθύνσεις [πολλάκις ταυτοχρόνως]·2 πρός τόν Λαόν καί πρός τόν Ἱερέα».3 Φυσικὰ ἀπουσίᾳ Διακόνου, σὲ Συλλείτουργο, ἕνας ἀπὸ τοὺς Ἱερεῖς ἀναλαμβάνει (μέσα ἀπὸ τὸ Ἱερό) τὴν προσφώνηση (ἐκφώνηση) τῶν Εὐχῶν τοῦ Διακόνου.

Α. Τριῶν εἰδῶν Εὐχές στὴν Λειτουργία

Στὴν Θεία Λειτουργία ἔχουμε τριῶν εἰδῶν Εὐχές:

α) Κοινὲς 4 Εὐχές διά Προσφωνήσεως (ἔκφωνες,5 φωναχτές) ὑπὸ τοῦ Διακόνου,

β) Εὐχές Ἱερατικές (μυστικές, ἄνευ μικροφώνων,6 μὲ μία ἐξαίρεση),

γ) Εὐχές Λαϊκές-Μοναχικές 7 (ἐπίσης μυστικές, ὅπως καὶ οἱ Ἱερατικές).

Ἔχουμε πρῶτον, τὶς κοινὲς διὰ Προσφωνήσεως (ἔκφωνες) Εὐχές, τὶς ὁποίες προσφωνεῖ («χῦμα») ὁ Διάκονος (πάντοτε προσευχόμενος, στραμμένος πρὸς Ἀνατολάς),8 πρὸς τὸν Ἱερέα, καὶ πρὸς τὸν Πιστὸ Λαό. Ὅτι λέμε σήμερα Διακονικά, Εἰρηνικά, Συναπτές, Δεήσεις, ἢ Διακονικὲς αἰτήσεις/ δεήσεις, τόν 4ον αἰ. καὶ ἐνωρίτερον ἐλέγοντο Εὐχὴ διὰ Προσφωνήσεως, ὅπως μαρτυρεῖ ὁ ΙΘʹ Κανὼν τῆς ἐν Λαοδικείᾳ Συνόδου (364 μ.Χ.).9 Καὶ μέχρι πρότινος ὅμως, τὰ Διακονικά Εὐχὲς λέγονταν (πρὶν ἡ δυτικότροπη Λειτουργική τάχα Ἀναγέννηση μονοπωλήσει τὸν ὅρο Εὐχὲς ἀποκλειστικὰ γιὰ τὶς Ἱερατικὲς Εὐχές), ὅπως π.χ. φαίνεται στὸ Ἱεροτελεστικὸν τοῦ Βογιατσῆ.10 Εὐχὲς εἶναι ἡ κάθε αἴτησις χωριστά, ἀλλὰ Εὐχὴ εἶναι κυρίως τὸ σύνολο τῶν αἰτήσεων σὺν τὴν κατακλείδα στὸ τέλος.

Προσφώνησις εἶναι ἡ ὑπὸ τοῦ Διακόνου κοινὴ προτροπή, κοινὴ πρόσκλησις τοῦ Ἱερέως (πρωτίστως) καὶ τοῦ Λαοῦ (καὶ τοῦ Ἱεροψάλτου) γιὰ Προσευχή,11 μέσῳ τῶν κοινῶν Συναπτῶν καὶ Δεήσεων. Οἱ διὰ προσφωνήσεως Εὐχὲς ἦσαν ἀρχικὰ ἐκτενέστατες.12 Καὶ ἡ ἐν Λαοδικείᾳ Σύνοδος μᾶς πληροφορεῖ ὅτι ἦσαν τότε δύο διὰ Προσφωνήσεως Εὐχὲς τῶν Πιστῶν (ὑπῆρχαν καὶ ἄλλες τῶν Κατηχουμένων, τῶν Ἐνεργουμένων κτλ.).

Νά δεχόμαστε, νά κατηχοῦμε καί νά βαπτίζουμε τούς μεταστρεφομένους στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἤ ὄχι;

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, PhD

–βʹ ἔκδοσις, 8/1/2026

–αʹ ἔκδοσις, 14/12/2025: Ὀρθόδοξος Τύπος, 19/12/2025 – 26/12/2025, ἀρ. φύλλων 2570-2571. Τίτλος δημοσίευσης Ὀ.Τ.: «Τά προβλήματα τῶν μεταστρεφομένων εἰς τήν Ὀρθοδοξίαν».

(γιά καλύτερη ἀνάγνωση, γιά τίς παραπομπές, τίς εἰκόνες, τίς ἀναφορές, κτλ., δεῖτε στὸ τέλος τό PDF)

Ὑπάρχουν ἀνάμεσα στοὺς Ἀμερικανοὺς Προτεστάντες, ὁρισμένες ψυχούλες, ποὺ τοὺς πιάνει ὁ Χριστὸς ἀπὸ τὸ χέρι καὶ τοὺς φέρνει στὶς διάφορες Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες στὴν Ἀμερική. Τὸ θέμα εἶναι ἐμεῖς τί κάνουμε μετά.

Τοὺς βοηθᾶμε, κυρίως ἡ ἐπίσημη Ἐκκλησία, νὰ τοὺς κατηχήσουμε σωστά, Ὀρθόδοξα, καὶ νὰ τοὺς βαπτίσουμε Ὀρθοδόξους;

Μοῦ διηγήθηκε ἕνας Ἕλληνας γνωστός μου στὴν Ἀμερική τὰ ἑξῆς περιστατικὰ ποὺ τοῦ συνέβησαν πρόσφατα:

«Ἔτυχε καὶ πῆγα τὴν Κυριακὴ σὲ μία Σέρβικη Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία στὴν Καλιφόρνια ποὺ εἶμαι. Στὸ τέλος τῆς Λειτουργίας, μετὰ καὶ τὸ κήρυγμα τοῦ Ἱερέως, καὶ ἐνῶ ὁ κόσμος σηκωνόταν σιγά-σιγά νὰ πάει νὰ πάρει τὸ ἀντίδωρο, ἀκούω τὸν διπλανό μου (ἕνας μικρὸς σὲ ἡλικία οὔτε 22-25 χρονῶν Ἀμερικανός) νὰ μὲ χαιρετάει καὶ νὰ μοῦ λέει τὸ ὄνομά του. Τὸν χαιρέτησα καὶ ἐγὼ ἐγκάρδια μὲ τὸ ὄνομά μου καὶ γύρισα πάλι μπροστά μου νὰ περιμένω τὴν σειρά μου νὰ σηκωθῶ γιὰ τὸ ἀντίδωρο.1 Μέσα μου ὅμως κάτι μοῦ ἔλεγε νὰ τοῦ μιλήσω. Μὲ μιὰ ἀφορμή, ἀρχίσαμε μιὰ πολὺ καλὴ συζήτηση.

Εἶχε μεγαλώσει Προτεστάντης, καὶ πήγαινε κάθε Κυριακὴ στὸν Προτεστάντικο ναό του γιὰ τὴν λειτουργία τους. Αὐτὴ ἦταν ἡ πρώτη φορὰ ποὺ πῆγε σὲ ἄλλο ναό ἀπὸ τὸν δικό του τὸν Προτεστάντικο, καὶ φυσικὰ πρώτη φορὰ σὲ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, καὶ ὅπως μοῦ εἶπε φοβόταν πάρα πολύ καὶ στὴν σκέψη νὰ ἔρθει (λογικὸς καὶ ὑπαρκτὸς αὐτὸς ὁ φόβος ἀπὸ πολλὲς μεριές).

Μοῦ εἶπε ὅτι ἔνιωσε πολὺ ζεστά, πολὺ οἰκεῖα, στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία (προφανῶς ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ), καίτοι ἄγνωστος μεταξὺ ἀγνώστων.

Πόση δύναμη τοῦ ἔδωσε ὁ Χριστὸς νὰ ὑπερνικήσει τὸν λογικὸ φόβο του, καὶ τὴν πίστη ποὺ μεγάλωσε, τὴν πίστη τῆς οἰκογένειάς του, καὶ νὰ ἔρθει σὲ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία!

Φθάνει πιά μέ τά Λείψανα τῶν Ἁγίων πού κομίζουν οἱ Ἁγιορεῖτες στά πλοιάρια;

Π.Παπαδημητρίου

Ἔκανε κάποιος πρόσφατα μιὰ ὁμιλία μὲ τίτλο: «Φθάνει πιά μέ τά Λείψανα τῶν Ἁγίων πού κομίζουν οἱ Ἁγιορεῖτες στά πλοιάρια».

Ἐμεῖς θὰ ἀπαντήσουμε, ὄχι δὲν φθάνει.

Προσωπικὰ ἔτυχα (μὲ ἐνορία) σὲ τέτοιο πλοιάριο μιὰ φορὰ στὸν περίπλου τοῦ Ἁγίου Ὅρους, καὶ ἔφεραν οἱ Ἁγιορεῖτες Πατέρες τὰ ἅγια λείψανα. Ὅταν ἀνεβήκανε στὸ πλοῖο οἱ Πατέρες, ὅλο τὸ καράβι γέμισε εὐωδία ἀπὸ τὰ ἅγια λείψανα, καὶ ἦταν τόσο ἔντονη, καὶ ἡ ὑποδοχὴ ἔγινε στὸ κατάστρωμα ὄχι στὸν κλειστὸ χῶρο!

Σημ.. Δὲν ἔχω καμία σχέση μὲ τὰ πλοιάρια.

Ὁ Ἅγιος Παΐσιος λέει: «

– Γέροντα, ἡ ἁγία κάρα τοῦ Ἁγίου Ἀρσενίου εὐωδίαζε ἰδιαίτερα στὴν μνήμη του.

Ὅτι ὁ Ἱερεὺς ἀνέκαθεν ἐπεύχεται, ποιεῖ τὴν Ἀνάγνωση τῶν Εὐχῶν πρὸς Ἀνατολάς – Εὐχὲς Γονυκλισίας Πεντηκοστῆς, Μεγάλου Ἁγιασμοῦ, Θείας Λειτουργίας, Μνημοσύνου, κλπ.

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, αʹ ἔκδοσις, 24/6/2025

Ὀρθόδοξος Τύπος, 4/7/2025 – 11/7/2025, ἀρ. φύλλων 2549-2550. Τίτλος δημοσίευσης Ὀ.Τ.: «Ὁ Ἱερεύς ἀνέκαθεν ἐποίει τήν Ἀνάγνωσιν τῶν Εὐχῶν πρός Ἀνατολάς».

«Πάντες μὲν ὁρῶμεν κατ’ ἀνατολὰς ἐπὶ τῶν προσευχῶν», Ἅγιος Μέγας Βασίλειος, [PG 32, 189C].

«Ἐπὶ τὰς δυσμὰς ἔστηκεν ὁ διάβολος, ὅπου ἡ ἀρχὴ τοῦ σκότους· ἀποτάσσεσθε αὐτῷ καὶ ἐμφυσήσατε· εἶτα στρέφεσθε ἐπὶ ἀνατολὰς καὶ συντάσσεσθε τῷ Χριστῷ», Εὐχολόγιον Barb. Gr. 336, 8ου αἰ., φ. 130β.

Ὡς πρός τὸν προσανατολισμὸ τοῦ «Οἴκου τῶν Προσευχῶν», ἤτοι τοῦ κτιρίου τῆς Ἐκκλησίας ἔχουμε: Στὶς Ἀποστολικὲς Διαταγὲς, στό κεφ. ΝΖʹ «Διατύπωσις Ἐκκλησίας καὶ κλήρου…», βλέπου­με: «ὁ οἶκος [ὁ Ναός] ἕστω ἐπιμήκης, κατ’ ἀνατολὰς τετραμμένος, ἐξ ἑκατέρων τῶν μερῶν τὰ παστοφόρια πρὸς ἀνατολήν, ὅς τις ἕοικε νηί».[1]

Ὡς πρὸς τὸν προσανατολισμὸ τῶν πάντων, Κληρικῶν τε καὶ τῶν Πιστῶν, στὴν Ἐκκλησία ἔχουμε τὶς ἑξῆς ἁγιοπατερικὲς κανονικές μαρτυρίες:

Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος ὁ Φιλόσοφος (100–165 μ.Χ.) στὶς «Ἀποκρίσεις πρὸς τοὺς Ὀρθοδόξους περί τινων ἀναγκαίων ζητημάτων» λέει: «Ἐπειδὴ τῶν παρ’ ἡμῖν τὰ τιμιώτερα εἰς τιμὴν τοῦ Θεοῦ ἀφορίζομεν, κατὰ δὲ τὴν τῶν ἀνθρώπων ὑπόληψιν τιμιωτέρα ἐστὶν ἡ ἀνατολὴ τῶν ἄλλων μερῶν τῆς κτίσεως, διὰ τοῦτο ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς [ἰδιαίτερα στὴν Θεία Λειτουρ­γία, καὶ στὶς Ἀκολουθίες] νεύομεν πρὸς ἀνατολὴν πάντες. Καθάπερ τῇ δεξιᾷ χειρὶ ἐν ὀνόματι Χριστοῦ κατασφραγίζομεν τοὺς τῆς σφραγῖδος ταύτης δεομένους, ἐπειδὴ τιμιωτέρα νενόμισται τῆς ἀριστερᾶς, καίτοι θέσει καὶ οὐ φύσει διαφέρουσα ταύτης ὑπάρχει, οὕτως καὶ ἡ ἀνατολή, ὡς τιμιώτερον μέρος τῆς κτίσεως, εἰς προσκύνησιν θεοῦ ἀφώρισται. Oὐκ ἐναντιοῦται δὲ τῇ προφητικῇ τε καὶ ἀποστολικῇ φωνῇ τὸ πρὸς τὴν ἀνατολὴν ποιεῖν ἡμᾶς τὰς εὐχάς. Ἐν παντὶ γὰρ τόπῳ ὑπάρχει ἡ ἀνατολὴ τοῖς εὐχομένοις· καὶ ἐπειδὴ ἐφ’ ὃ μέρος τὴν ὁρατὴν αἴσθησιν κεκτήμεθα κατὰ τοῦτο τὸ μέρος προσκυνοῦμεν, ἀδύνατον δὲ ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς εἰς τὰ τέσσαρα μέρη τῆς κτίσεως ἀποβλέπειν, διὰ τοῦτο εἰς τὸ ἓν μέρος τῆς κτίσεως ἀφορῶντες ποιοῦμεν τὴν προ­σκύνησιν, οὐχ ὡς μόνον ἔργον τοῦ Θεοῦ οὐδ’ ὡς εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ τοῦτο ἀφωρισμένον, ἀλλ’ εἰς τόπον προσκυνήσεως τῆς παρ’ ἡμῶν προσαγομένης Θεῷ τεταγμένον. Τὸ δὲ ἔθος, παρ’ ὧν εἴληφεν ἡ Ἐκκλησία τὸ εὔχεσθαι, παρὰ τούτων εἴληφε καὶ τὸ ποῦ εὔχεσθαι [κατ’ Ἀνατολάς], τοῦτο δὲ παρὰ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων».[2]

Σύγχρονοι (Ἅγιοι) Γέροντες καὶ οἱ Μυστικὲς Εὐχές.

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, αʹ ἔκδοσις 8/2/2022

Ὀρθόδοξος Τύπος, τ. 2431, 2432, 2433 (13, 20, 27 Ἰαν. 2023)

[Για καλύτερη ανάγνωση δείτε το PDF στο τέλος]

Κατὰ τὴν ἀρχαῖαν καὶ ζῶσαν παράδοσιν, οἱ Μυστικὲς Εὐχὲς τῆς Θείας Λειτουργίας ἀναγινώσκονται μυστικῶς1 ὑπὸ τῶν ἱερέων, ὅπως παραδέχεται καὶ ἕνας ἐκ τῶν ὑποστηρικτῶν τῆς ἐκφώνου2 ἀναγνώσεως τῶν Εὐχῶν, ὁ μακαριστός Φουντούλης (μαθητὴς τοῦ ἐπίσης ὑποστηρικτοῦ καὶ πρωτοπόρου μακαριστοῦ Τρεμπέλα3), ὁ ὁποῖος ἀναφέρει γιὰ τὴν ἐπικρατοῦσα τάξη στὴν Ἐκκλησία: «Ἔχει ὅμως δημιουργηθεῖ ἀπὸ αἰώνων παράδοση ὡς πρὸς τὴ μυστικῶς ἀνάγνωση τῶν Εὐχῶν καὶ αὐτὴ σήμερα εἶναι ἡ γενικῶς κρατοῦσα σ’ ὅλη τὴν Ὀρθόδοξο Ἐκκλησία τάξη»4,5.

Εἰδικὰ στὸ Ἅγιον Ὄρος ἡ Μυστικὴ Παράδοσις τῶν Εὐχῶν εἶναι παγιωμένη (δὲν λέγονται εἰς ἐπήκοον τοῦ λαοῦ6), ἰδίως στὶς προηγούμενες γενεές, ὡς θὰ δοῦμε καὶ ἀπὸ τοὺς Ἁγιορείτες γέροντες ποὺ παραθέτουμε στὴν συνέχεια.

Στὸ παρὸν ἄρθρο θὰ δοῦμε πληροφορίες περὶ συγχρόνων, κυρίως Ἁγιορειτῶν, γερόντων (ὀρισμένων ἤδη Ἁγίων) καὶ τῶν Μυστικῶν Εὐχῶν7,8,9.

Ὅσιος Πορφύριος ὁ Καυσοκαλυβίτης καὶ Διορατικός (1906-1991)

Τὸ Ἱερὸν Ἠσυχαστήριον τοῦ Ἁγίου «Ἡ Μεταμόρφωσις τοῦ Σωτήρος», στὸ Μήλεσι, ἐξέδωσε μιὰ ἠχογράφηση10 Θείας Λειτουργίας μὲ τὸν Ἅγιο (27-5-1977) στὸν μικρὸ ναὸ Ἁγίου Νικολάου Καλισσίων, ποὺ βρέθηκε στὰ πράγματα τῆς κ. Μαρίας Λίβα.

Ὁ Ἅγιος Πορφύριος ἀκολουθεῖ φαίνεται τὸ Ἱερατικὸν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου τοῦ 1895, καὶ τὰ κατ’ αὐτὸ Ἱερατικὰ τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας, (π.χ. ἐκδόσεων 1962, 1981), τὰ ὁποία ὡς πρὸς τὶς Μυστικὲς Εὐχὲς ὀμοιάζουν μὲ τὴν διάταξιν τῆς Ἁγίας Σοφίας τοῦ 1386 (V.135)11.

Ὡς ἀπόντες (φυσικὰ) ἀπὸ τὴν Θεία Λειτουργία τοῦ 1977, καὶ οὔτε παρόντες εἰς τὸ Ἱερὸν, δυνάμεθα νὰ συμπεράνουμε τὰ τῶν Μυστικῶν Εὐχῶν ἀπὸ τὰ μεγάλα διαστήματα λειτουργικῆς σιωπῆς12 κατὰ τὴν διάρκεια τῆς Θείας Λειτουργίας, σὲ σημεῖα ὅπου τὸ Ἱερατικὸν ἀναφέρει μυστικὴ ἀνάγνωση Εὐχῆς. Στὴν διάρκεια τῆς λειτουργικῆς σιωπῆς ποὺ δίνεται παρακάτω, δὲν προσμετρᾶται ἡ διάρκεια τῆς ἀπόκρισης.

Οἱ Λατινογενεῖς Νεωτερισμοὶ τοῦ Οἰκουμενισμοῦ καὶ τῆς Λειτουργικῆς Ἀναγεννήσεως στὴν Θεία Λειτουργία καὶ Λατρεία.

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, 31/3/2025 [1]

Ὀρθόδοξος Τύπος, 4/4/2025 – 9/5/2025, ἀρ. φύλλων 2537-2541. Τίτλος δημοσίευσης Ὀ.Τ.: «Οἱ λατινογενεῖς νεωτερισμοί εἰς τήν Θείαν Λειτουργίαν καί Λατρείαν» (γιὰ καλύτερη ἀνάγνωση δεῖτε τό PDF στό τέλος)

Ἡ Λατινογενὴς Λειτουργική Κίνηση[2], [3] τάχα Ἀναγέννηση ἢ Ἀνα­νέωση, ἐπι­χει­ρῆται στὴν Ἑλλάδα ἐδῶ καὶ περισσότερο ἀπὸ ἕναν περίπου αἰῶνα, καὶ δὲν ξεκίνησε τό 1999[4] ἀπὸ τὸν μακαριστὸ Ἀρχιεπί­σκοπο Ἀθηνῶν Χριστόδουλο, ὅπως ἐσχάτως ἀναφέρθηκε.[5]

Ἡ Λειτουργικὴ Ἀναγέννηση (Κίνηση, Ἀνανέωση, κτλ.) εἶναι κυρίως ἕνας λατινογενής, προτεσταντικός, ὀρθολογιστικός, βαρλααμίτικος,[6] ξένος τῆς προσευχῆς, δυτικός τρόπος σκέψης, καὶ ἐπιβολῆς, καὶ γεννήτρια νεωτερισμῶν, ἐπὶ τῆς Θείας Λατρείας, τῆς Θείας Λειτουργίας καὶ ἐν γένει ἐπὶ τῆς Λειτουργικῆς Τάξεως καὶ Πράξεως τῆς Ἐκκλησίας μας,4 ποὺ ἀρχικῶς ἀμφισβητεῖ καὶ ὕστερα καταπατεῖ (ἰσοπεδώνει) τὴν ζῶσα καὶ παραδοθεῖσα Ἱερὰ Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας μας σὰν τοὺς Προτε­στάντες[7] καὶ τοὺς Εἰκονομάχους.[8]

Στὴν πρώϊμή της ἀλλὰ συστηματικὴ μορφή, μᾶς ἦρθε κυρίως μέσῳ τοῦ Παναγιώτου Τρεμπέλα[9], [10], [11] (τῶν ὀργανώσεών του, τῶν μαθη­τῶν του), ποὺ ἐπηρρεάσθηκε ἀπὸ τοὺς αἱρετι­κοὺς Παπι­κοὺς καὶ Προτε­στάντες,2 καὶ κυρίως μᾶς ἦρθε μὲ τὴν Βʹ Βατικάνεια Σύνοδο (1962-1965) καὶ τὶς «προετοιμα­σίες» αὐτῆς.

«Ὅλες αὐτὲς οἱ δραστηριότητες [τῶν Δυτικῶν][12] περιῆλθαν εἰς γνῶσι καὶ ἑνὸς ἕλληνος θεολό­γου μὲ ζῆλο διὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ἀλλὰ μὲ ἔμμεσο μαθητεία εἰς τὴν Πατερικὴ παρά­δοσι, (ἀφοῦ γνώρισε τοὺς Πατέρας μέσῳ τρίτων, δηλαδὴ κάποιων δυτι­κῶν συγγραφέων, κατὰ συγκινητικὴ μεταγενεστέρα ὁμολογία του, ἀξία νὰ μᾶς διδάξη πολλὰ περὶ ἀρετῆς καὶ ταπεινοφροσύνης). Ἔτσι, λοιπόν, ὁ ὄντως ἀοίδιμος αὐτὸς καθηγητὴς τῆς θεολογίας, ἐπεδόθη μὲ ἐξαιρετικὴ ἀφοσίωσι εἰς τὸ νὰ ἐπικρατήση καὶ εἰς τὸν ἑλλαδικὸ χῶρο μία βαθεῖα λειτουργικὴ ἀναγέννησι. Μεταξὺ τῶν βασικῶν του αἰτημάτων, (κατὰ τὰ γραφόμενά του ἤδη ἀπὸ τὸ 1948), ἦταν ἡ ἀνάγνωσι τῶν εὐχῶν τῆς θείας Λειτουργίας εἰς ἐπήκοον τοῦ λαοῦ,[13], [14], [15] ἡ τέλεσι τῆς Λειτουρ­γίας κατ’ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ, (αἴτημα τὸ ὁποῖον ἴσως ἐγκατέλειψε ἀργότερα), ἡ γονυκλι­σία τῆς Κυριακῆς,[16] οἱ εὐχὲς τοῦ σαραντισμοῦ, ἡ χρῆσι ἀτομικῶν βιβλιαρίων, γιὰ τὴν παρακο­λού­θησι τῆς Λειτουργίας, ἡ ἐνθάρρυνσι τῆς δημιουργίας μιᾶς ψυχολο­γικῆς ἐξάρσεως κατὰ τὴν λατρεία, κ.τ.λ. (ὅλ’ αὐτὰ δανεισμένα, βεβαίως, ἀπὸ τὴ δυτικὴ «λειτουργικὴ κίνησι», ποῦ τόσο ἐθαύμαζε).»2

Ὅμως ἐνῷ αὐτὴ ἡ Λειτουργική Κίνησις φαίνεται δροῦσε στὴν Ἑλλάδα ἀρχικῶς ὑπόκωφα, λόγῳ τῶν ἀντιδράσεων τῶν παραδοσιακῶν Κληρι­κῶν ἀκόμη καὶ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου,13, 14, [17] ἀργό­τερα σταδιακὰ καὶ κυρίως μὲ τὴν ἐκλογὴ Ἐπισκόπων ἀπὸ τὶς «Ἀδελφότητες»,[18] ἐπὶ μακαριστοῦ Ἀρχιε­πισκόπου Ἀθηνῶν Ἰερωνύμου Κοτσώνη (1967-1973),9, [19] «29 νεοεκλεγέντες μητροπολί­τες προσκει­μένους, πλὴν δύο ἢ τριῶν στὶς ἀδελφότη­τες ‘ΖΩΗ’ καί ‘ΣΩΤΗΡ’,[20] πολέμιες μέ­χρι τότε τῆς ἐπίσημης Ἐκ­κλησίας»,19 ἀπέ­κτησε διαρκῶς αὐξανό­μενη δυναμικὴ καὶ ἐπιρ­ροή.

Ὄχι μόνον αὐτό, ἀλλὰ ὡς συνέπεια, «ἡ Ἀποστολική Διακονία ἁλώθηκε ἀπὸ στελέχη τῆς ‘ΖΩΗΣ’»,[21], [22], [23] μὲ ὅτι σημαίνει αὐτὸ γιὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ παράδοση καὶ τὶς ἐκδόσεις τῆς Ἀποστολικῆς Διακο­νίας, καὶ κυρίως τῶν ἐπισήμων Ἱερατικῶν καὶ Ἀρχιερατικῶν αὐτῆς Λειτουργικῶν βιβλίων. Προϊόντος τοῦ χρόνου,13, [24] καὶ μὲ τὴν ἀφόρητον πίεσιν τῶν λειτουργικῶν «ἀναγεννη­τῶν», στὸ ἐπίσημο Ἱερατι­κόν ἐκμηδένισαν τὴν παραδοθεῖσα ὑπὸ τῶν Ἁγίων Πατέρων ζῶσα καὶ ἀρχαία Παράδοση· α. τῆς μυστικῆς Προσευχῆς (μυστικῶν Εὐχῶν) τοῦ Ἱερέως[25] (καὶ ὁ πιστός Λαός, μυστικῶς προσεύχεται ἐντὸς τῆς ἐκκλησίας, καὶ ὄχι ἐκφώνως),[26] καὶ β. τοῦ ἀθεάτου τῆς Ἁγίας Τραπέζης κατὰ τὴν Ἁγίαν Ἀναφοράν14 (ἀπὸ τὴν Μ. Εἴσοδο μέχρι τὴν Θεία Κοινω­νία) μὲ τὸ κλείσιμο τῆς Ὠραίας Πύλης τοῦ Τέμπλου (πράγμα τὸ ὁποῖον γινόταν φυσικά καὶ στὴν Ἀρχιερατική Θεία Λειτουργία μέχρι τὸ πρόσφατο παρελθόν).[27]