Μνήμη Ἁγίων Ἀθανασίου καί Κυρίλλου. Ἑρμηνεία τῆς ἀποστολικῆς περικοπῆς ἀπό τόν Ἱερό Χρυσόστομο

ΜΝΗΜΗ ΑΓΙΩΝ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΚΑΙ ΚΥΡΙΛΛΟΥ[:Εβρ.13,7-16]

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗΣ ΠΕΡΙΚΟΠΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΕΡΟ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ

«Μνημονεύετε τῶν ἡγουμένων ὑμῶν(:Να θυμάστε πάντοτε το άγιο παράδειγμα των πνευματικών αρχηγών και προεστών σας)». Αυτό από την αρχή προσπαθούσε να πει· γι'αυτό έλεγε: «Εἰρήνην διώκετε μετὰ πάντων(:Επιδιώκετε να έχετε ειρήνη με όλους)»[Εβρ.12,14]. Αυτό συμβούλευε και τους Θεσσαλονικείς, να τους τιμούν όσο το δυνατό περισσότερο[ βλ. Α΄Θεσ. 5,12-13: «Ἐρωτῶμεν δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, εἰδέναι τοὺς κοπιῶντας ἐν ὑμῖν καὶ προϊσταμένους ὑμῶν ἐν Κυρίῳ καὶ νουθετοῦντας ὑμᾶς, καὶ ἡγεῖσθαι αὐτοὺς ὑπερεκπερισσοῦ ἐν ἀγάπῃ διὰ τὸ ἔργον αὐτῶν. Εἰρηνεύετε ἐν ἑαυτοῖς(:Σας παρακαλούμε ακόμη, αδελφοί, να αναγνωρίζετε και να σέβεστε εκείνους που κοπιάζουν ανάμεσά σας και είναι προϊστάμενοί σας εν Χριστώ και σας συμβουλεύουν. Και να τους περιβάλλετε με περισσή τιμή και αγάπη για το υψηλό τους έργο. Να ειρηνεύετε μεταξύ σας)»].

«Μνημονεύετε(:Να θυμάστε πάντοτε)», λέγει, «τῶν ἡγουμένων ὑμῶν, οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, ὧν ἀναθεωροῦντες τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς μιμεῖσθε τὴν πίστιν (:το άγιο παράδειγμα των πνευματικών αρχηγών και προεστών σας, οι οποίοι σας δίδαξαν τον λόγο του Θεού. Να αναλογίζεστε και να μελετάτε το άγιο και θεάρεστο τέλος της ζωής και της συμπεριφοράς τους και να μιμείσθε την πίστη τους)»[Εβρ. 13,7]. Ποια σχέση έχει αυτό; Άριστη φυσικά· διότι λέγει: «μελετώντας την όλη συμπεριφορά τους, δηλαδή την ζωή τους, να μιμείστε την πίστη τους»· διότι η πίστη εξαρτάται από την αγνότητα της ζωής. Ή με την λέξη «πίστις» εννοεί τη βεβαιότητα. Πώς; Διότι δείχνει ότι επειδή πίστεψαν σταθερά στην ύπαρξη των μελλοντικών αγαθών, έζησαν εδώ άριστη ζωή. Δεν θα παρουσίαζαν ζωή καθαρή, εάν φυσικά αμφισβητούσαν την ύπαρξη των μελλοντικών αγαθών, εάν αμφέβαλλαν γι’ αυτά. Ώστε και εδώ την ίδια ερμηνεία υπηρετεί.

«Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε· καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οἱ περιπατήσαντες(:Ο Ιησούς Χριστός ήταν χθες, είναι και σήμερα ο Ίδιος, και θα είναι ο Ίδιος και στους αιώνες. Όπως, λοιπόν, ενίσχυε τους προεστούς σας, έτσι θα ενισχύσει κι εσάς στην πίστη. Κρατήστε την, λοιπόν, καλά κι εσείς. Μην παρασύρεστε εδώ κι εκεί από διδασκαλίες διαφορετικές και ξένες προς την αληθινή διδασκαλία· διότι είναι καλό και σωτήριο να στηρίζετε και να στερεώνετε τις καρδιές σας στη χάρη του Χριστού και όχι στην ιουδαϊκή διάκριση των φαγητών, από την οποία δεν ωφελήθηκαν όσοι ιουδαΐζοντες Χριστιανοί έβαλαν τα φαγητά ως κανόνα της συμπεριφοράς τους)»[Εβρ.13, 8-9].

Εδώ το «χθές» σημαίνει όλο το παρελθόν· το «σήμερον», τον παρόντα χρόνο· ο «αἰών» φανερώνει το άπειρο, αυτό που δεν έχει τέλος. Αυτό που λέγει σημαίνει το εξής· «Ακούσατε αρχιερέα, αλλά αρχιερέα που δεν έχει τέλος· διότι πάντοτε είναι ο Ίδιος». Και ίσως επειδή υπήρχαν μερικοί που έλεγαν ότι δεν είναι Αυτός που σταυρώθηκε ο αναμενόμενος Χριστός, αλλά ότι θα έλθει άλλος, γι'αυτό είπε το «χθες και σήμερα» και ότι «ο Ίδιος είναι στους αιώνες», για να δηλώσει με αυτό ότι Αυτός που ήλθε πάλι θα έλθει, και ότι Αυτός ο Ίδιος και προϋπήρχε και υπάρχει και θα υπάρχει στους αιώνες. Αφού και τώρα υπάρχουν Ιουδαίοι που λένε ότι άλλος θα έρθει· αυτοί, αφού στέρησαν τους εαυτούς τους από τον Θεό που ήρθε, θα περιπέσουν στον Αντίχριστο.

«Μὴ παραφέρεσθε (:Μην παρασύρεσθε)», λέγει, «διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις (:από διδασκαλίες διαφορετικές και ξένες προς την αληθινή διδασκαλία)»· όχι μόνο από ξένες, αλλά ούτε από διαφορετικές διδασκαλίες δεν θέλει να παρασύρονται· διότι γνωρίζει ότι και από τις δύο οδηγούνται στην καταστροφή, όσοι παρασύρονται από αυτές.

«Καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οἱ περιπατήσαντες(:Διότι είναι καλό να στερεώνεται η καρδιά με την χάρη του Χριστού και όχι με την διάκριση των φαγητών, από την οποία δεν ωφελήθηκαν όσοι στηρίχθηκαν σε αυτά)». Εδώ με ήπιο τρόπο υπαινίσσεται αυτούς που εισήγαγαν την διάκριση των φαγητών· διότι για τους πιστούς όλα είναι καθαρά· έχουμε, λοιπόν, ανάγκη από πίστη και όχι από φαγητά. «Ἒχομεν γὰρ θυσιαστήριον, ἐξ οὗ φαγεῖν ἐξουσίαν οὐκ ἔχουσιν οἱ τῇ σκηνῇ λατρεύοντες(:Έχουμε εμείς οι Χριστιανοί τράπεζα και θυσιαστήριο στο οποίο γινόμαστε μέτοχοι της σταυρικής θυσίας του Χριστού και από το οποίο δεν έχουν δικαίωμα να φάνε ούτε οι ιερείς και οι αρχιερείς που λατρεύουν και υπηρετούν τον Θεό στη Σκηνή του Μαρτυρίου)»[Εβρ.13,10]. «Τα δικά μας δεν είναι τέτοια, όπως τα ιουδαϊκά», λέγει, «ώστε να μην επιτρέπεται ούτε στον αρχιερέα να μετέχει σε αυτά».

Λοιπόν επειδή είπε «μην κάνετε διακρίσεις στις τροφές» και φαινόταν με αυτό ότι καταργεί τα της πίστεώς του, πάλι περιστρέφεται γύρω από το ίδιο θέμα. «Μήπως και εμείς», λέγει, «δεν κάνουμε διακρίσεις; Και διακρίσεις κάνουμε, και σε μεγαλύτερο βαθμό, και ούτε στους ίδιους τους ιερείς επιτρέπουμε να μεταδώσουν ένα μέρος από αυτά. Διότι τα σώματα των ζώων εκείνων, των οποίων το αίμα έφερνε ο αρχιερέας κατά την ημέρα του εξιλασμού μέσα στα Άγια των Αγίων, ως θυσία για τις αμαρτίες, δεν τρώγονταν από τους ιερείς, αλλά καίγονταν ολόκληρα έξω από το στρατόπεδο του ισραηλιτικού λαού· γι'αυτό και ο Ιησούς, για να αγιάσει με το ίδιο Του το Αίμα τον λαό, έπαθε έξω από την πύλη της πόλεως», λέγει. Είδες πώς λάμπει ο τύπος; «Ἒξω (:Έξω)», λέγει, «τῆς παρεμβολῆς (:από το στρατόπεδο)» και «ἔξω τῆς πύλης (:έξω από την πύλη)».

Επειδή, λοιπόν, τα προσφερόμενα ζώα για την εξιλέωση της αμαρτίας ήταν κάποιος τύπος, και καίγονταν ολόκληρα έξω από το στρατόπεδο, εύλογα και ο Ιησούς που θυσιάστηκε για την εξιλέωση των αμαρτιών μας θυσιάστηκε έξω από την πύλη. Λοιπόν και εμείς πρέπει να μιμηθούμε Αυτόν που θυσιάστηκε για χάρη μας, και να ζήσουμε έξω από τον κόσμο, ή, καλύτερα, να απομακρυνθούμε από τα πράγματα του κόσμου. Γι'αυτό για να το δηλώσει και αυτό, πρόσθεσε: «Τοίνυν ἐξερχώμεθα πρὸς αὐτὸν ἔξω τῆς παρεμβολῆς, φέροντες τὸν ὀνειδισμὸν αὐτοῦ (:Λοιπόν, ας βγούμε κι εμείς κοντά Του έξω από το στρατόπεδο. Ας απομακρυνθούμε δηλαδή κι ας κόψουμε κάθε σχέση με τον Ιουδαϊσμό και με τον κόσμο της αμαρτίας. Κι ας πάρουμε επάνω μας τον ονειδισμό του Χριστού, έτοιμοι να περιφρονηθούμε γι’ Αυτόν, όπως ατιμάστηκε και περιφρονήθηκε Εκείνος)»· δηλαδή να παθαίνουμε τα ίδια και να γινόμαστε μέτοχοι των παθημάτων Του. Σαν κατάδικος σταυρώθηκε ο Κύριος έξω από την πόλη· ας μην ντρεπόμαστε λοιπόν κι εμείς να βγούμε έξω από τον κόσμο· διότι αυτό υπαινίχθηκε με το να πει «έξω από το στρατόπεδο» και «έξω από την πύλη». «Οὐ γὰρ ἔχομεν ὧδε μένουσαν πόλιν(:διότι δεν έχουμε εδώ μόνιμη και διαρκή πατρίδα και πόλη),λέγει, «ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦμεν(:αλλά με πόθο πολύ ζητούμε τη μελλοντική, την ουράνια Ιερουσαλήμ)»[Εβρ.13,14].

«∆ι' αὐτοῦ οὖν ἀναφέρωμεν θυσίαν αἰνέσεως διαπαντὸς τῷ Θεῷ· τουτέστι, καρπὸν χειλέων ὁμολογούντων τῷ ὀνόματι αὐτοῦ (:Χωρισμένοι, λοιπόν, από τη λευϊτική ιερωσύνη, ας προσφέρουμε ακατάπαυστα στον Θεό διαμέσου του Ιησού Χριστού ως Αρχιερέως μας θυσία αινέσεως και δοξολογίας. Όχι βέβαια θυσία ζώων και αιμάτων, αλλά θυσία που θα ξεχειλίζει από μέσα μας ως καρπός θερμής ευγνωμοσύνης προς τον Θεό˙ θυσία που θα βγαίνει από τα χείλη μας, τα οποία θα ανυμνούν και θα δοξολογούν το όνομά Του)». ««∆ι' αὐτοῦ(:Μέσω Αυτού)», είπε, όπως μέσω ενός αρχιερέως, εν σχέσει προς την ανθρώπινη φύση Του.

«Ὁμολογούντων (:που δοξολογούν)», λέγει, «τῷ ὀνόματι αὐτοῦ (:το όνομά Του)». Σαν να έλεγε: «Εάν πρέπει να Τον δοξολογούμε, ας μην βλασφημούμε, ας μην λέμε τίποτε το απερίσκεπτο, τίποτε το θρασύ, τίποτε το τολμηρό, τίποτε το απεγνωσμένο, αλλά με σεβασμό και ευλάβεια ας λέμε και ας κάνουμε τα πάντα». Αυτά τα είπε όχι τυχαία, αλλά επειδή είδε ότι είναι στενοχωρημένοι· και η ψυχή όταν θλίβεται, απογοητεύεται και αποθρασύνεται. «Εμείς, όμως, ας μην κάνουμε το ίδιο», λέγει. Να, πάλι το ίδιο είπε, αυτό που ανέφερε και προηγουμένως· «Μὴ ἐγκαταλείποντες τὴν ἐπισυναγωγὴν ἑαυτῶν (:Φροντίζετε, λοιπόν, να μην παραμελείτε και να μην αφήνετε τις λατρευτικές σας συνάξεις και τις κατ’ ιδίαν συναθροίσεις σας στον ίδιο τόπο, όπως συνηθίζουν μερικοί, αλλά να προτρέπετε ο ένας τον άλλο)» [Εβρ.10,25]. Έτσι θα μπορέσουμε όλα να τα κάνουμε με σεβασμό· διότι πολλές φορές με το να σεβόμαστε τους ανθρώπους, αποφεύγουμε πολλά από τα πονηρά έργα. «Τῆς δὲ εὐποιίας καὶ κοινωνίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε (:Και επιπλέον, μη λησμονείτε να κάνετε αγαθοεργίες και να μοιράζεστε και με τους άλλους τα αγαθά σας)».

Αυτά τα έλεγε τότε ο Παύλος, τώρα όμως σας τα λέγω εγώ· και δεν τα λέγω αυτά μόνο στους αδελφούς που είναι παρόντες, αλλά και προς τους απόντες. Κανείς δεν άρπαξε τα υπάρχοντά σας· αλλά και εάν σας τα έχουν αρπάξει κάποιοι, από αυτά που έχετε να φιλοξενείτε. Ποια, λοιπόν, απολογία θα έχουμε εμείς, όταν αυτοί και μετά την αρπαγή των υπαρχόντων τους αυτά τα λόγια ακούνε; Και πρόσεχε, εδώ λέγει: «Τῆς εὐποιίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε (:Την αγαθοεργία να μην την λησμονείτε)», ενώ προηγουμένως είπε «τῆς φιλοξενίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε (:την φιλοξενία να μην λησμονείτε)»· δεν σημαίνει άλλο το ένα και άλλο το άλλο, αλλά το ίδιο πράγμα το λέγει με άλλη λέξη. Και δεν είπε «τῆς ξενοδοχίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε (:μη λησμονείτε να δέχεστε τους ξένους)», αλλά «τῆς φιλοξενίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε (:την φιλοξενία να μην ξεχνάτε)»· δηλαδή μην υποδέχεστε απλώς τους ξένους, αλλά να αγαπάτε τους ξένους. Και δεν αναφέρθηκε στην μελλοντική αμοιβή που βρίσκεται μακριά, για να μην τους κάνει νωθρότερους, αλλά σε αυτήν που ήδη δόθηκε· διότι πρόσθεσε: «∆ι' αὐτῆς ἔλαθόν τινες ξενίσαντες ἀγγέλους (:διότι με αυτήν μερικοί, όπως ο Αβραάμ και ο Λωτ, αξιώθηκαν, χωρίς να ξέρουν ποιους δέχονταν, να φιλοξενήσουν αγγέλους)».

Αλλά ας δούμε από την αρχή αυτά που λέχθηκαν. «Τίμιος ὁ γάμος ἐν πᾶσι, καὶ ἡ κοίτη ἀμίαντος (:Ας είναι σε όλα τιμημένος ο γάμος, και η συζυγική κοίτη ας φυλάσσεται καθαρή από κάθε μολυσμό)», λέγει. Πώς είναι τίμιος ο γάμος; Διότι φυλάσσει τον πιστό μέσα στην εγκράτεια. Εδώ υπαινίσσεται και τους Ιουδαίους, οι οποίοι θεωρούσαν βδελυρή τη συζυγική κλίνη. Δεν είναι βδελυρά όσα εκ φύσεως υπάρχουν, ανόητε και αναίσθητε Ιουδαίε, αλλά αυτά που εξαρτώνται από την προαίρεση του ανθρώπου· διότι, εάν ο γάμος είναι τίμιος και καθαρός, γιατί λοιπόν νομίζεις ότι μολύνεσαι απ’ αυτόν;

«Ἀφιλάργυρος ὁ τρόπος, ἀρκούμενοι τοῖς παροῦσιν (:Η εσωτερική διάθεση της ψυχής σας ας είναι απαλλαγμένη από τη φιλαργυρία. Να είστε ευχαριστημένοι με εκείνα που έχετε προς το παρόν, εμπιστευόμενοι τους εαυτούς σας στη θεία πρόνοια)», λέγει. Επειδή πολλοί, μετά την διάθεση των υπαρχόντων τους, θέλουν αργότερα με το πρόσχημα της ελεημοσύνης πάλι να τα αποκτήσουν, γι'αυτό, λέγει: «Ἀφιλάργυρος ὁ τρόπος(:Να είναι η διάθεση της ψυχής σας απαλλαγμένη από την φιλαργυρία)»· δηλαδή να έχουμε τα αναγκαία και τα απαραίτητα. «Τι λοιπόν», λέγει, «αν δεν έχουμε ούτε τα απαραίτητα; Δεν είναι δυνατό αυτό, δεν είναι δυνατό»: «Αὐτὸς γὰρ εἴρηκεν· Οὐ μή σε ἀνῶ, οὐδ' οὐ μή σε ἐγκαταλίπω (:διότι ο Ίδιος ο Κύριος είπε και δεν ψεύδεται: «Δεν θα σε αφήσω, ούτε θα σε εγκαταλείψω ποτέ)». Ώστε με το θάρρος που μας δίνει η πεποίθηση στην υπόσχεση αυτή του Θεού να λέμε: «Κύριος ἐμοὶ βοηθὸς, καὶ οὐ φοβηθήσομαι τί ποιήσει μοι ἄνθρωπος (:Ο Κύριος είναι βοηθός μου και δεν θα φοβηθώ. Τι μπορεί να μου κάνει οποιοσδήποτε άνθρωπος;)» [Ψαλμ.117,6]. Σαν να έλεγε: «Έχεις την υπόσχεση του Θεού, μην αμφιβάλλεις λοιπόν· Αυτός το έχει υποσχεθεί, μην το αμφισβητείς». Και το «Δεν θα σε αφήσω», δεν το λέγει μόνο για τα χρήματα, αλλά και για όλα τα άλλα.

«Κύριος ἐμοὶ βοηθὸς, καὶ οὐ φοβηθήσομαι τί ποιήσει μοι ἄνθρωπος (:Ο Κύριος είναι βοηθός μου και δεν θα φοβηθώ. Τι μπορεί να μου κάνει οποιοσδήποτε άνθρωπος;)». Εύλογα πρόσθεσε το προφητικό χωρίο για να επιβεβαιώσει με αυτόν τον λόγο του και να τους κάνει περισσότερο προθυμότερους, ώστε να μην καταβληθούν. Αυτό, λοιπόν, κι εμείς ας το λέμε σε όλους τους πειρασμούς και ας περιφρονούμε τα ανθρώπινα πράγματα· όσο ο Θεός είναι ευμενής απέναντί μας, κανείς δεν θα μας καταβάλλει. Πράγματι, όπως ακριβώς όταν Εκείνος είναι εχθρός μας κι αν όλοι οι άλλοι είναι φίλοι μας, δεν έχουμε κανένα κέρδος, έτσι όταν Αυτός είναι φίλος μας, κι αν όλοι οι άλλοι μας πολεμούν, δεν μπορούν να μας βλάψουν. Γι'αυτό έλεγε: «Δεν θα φοβηθώ· τι θα μου κάνει ο άνθρωπος;».

«Μνημονεύετε τῶν ἡγουμένων ὑμῶν, οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ (:Να θυμάστε πάντοτε το άγιο παράδειγμα των πνευματικών αρχηγών και προεστών σας, οι οποίοι σας δίδαξαν τον λόγο του Θεού)». Εδώ νομίζω ότι αυτό το λέγει και για βοήθεια αυτών· διότι αυτό σημαίνει το «οἵτινες ἐλάλησαν ὑμῖν τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ». «ὧν ἀναθεωροῦντες τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς μιμεῖσθε τὴν πίστιν». «Αυτών να αναλογίζεστε και να μελετάτε το άγιο και θεάρεστο τέλος της ζωής και της συμπεριφοράς τους και να μιμείστε την πίστη τους». Τι σημαίνει «ἀναθεωροῦντες»; «Συνεχώς να στρέφετε την σκέψη σας σε αυτούς, να τους εξετάζετε μέσα σας, να τους σκέπτεστε, να τους μελετάτε με προσοχή, εξετάζοντας την γνησιότητά αυτών». Καλά είπε «τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς»· δηλαδή, να μελετάτε την μέχρι τέλους της ζωής τους συμπεριφορά τους· διότι η ενάρετη συμπεριφορά τους είχε τέλος ωφέλιμο.

«Ἰησοῦς Χριστὸς (:Ο Ιησούς Χριστός)», λέγει, «χθὲς καὶ σήμερον ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας (:ήταν χθες, είναι και σήμερα ο Ίδιος, και θα είναι ο Ίδιος και στους αιώνες. Όπως, λοιπόν, ενίσχυε τους προεστούς σας, έτσι θα ενισχύσει κι εσάς στην πίστη. Κρατήστε την, λοιπόν, καλά κι εσείς)»[Εβρ,13,8]. Αυτό που λέγει σημαίνει το εξής: «Μη νομίσετε ότι τότε θαυματούργησε, ενώ τώρα δεν θαυματουργεί· ο Ίδιος είναι, και αφού είναι ο Ίδιος, δεν είναι δυνατόν να μην μπορεί να κάνει τα ίδια θαύματα». Ίσως σε αυτό αποβλέποντας είπε «να θυμάστε τους πνευματικούς αρχηγούς».

«Διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε(:Μην παρασύρεστε εδώ κι εκεί από διδασκαλίες διαφορετικές και ξένες προς την αληθινή διδασκαλία)». «Ξένες», δηλαδή διαφορετικές από αυτές που ακούσατε από μας· διδασκαλίες διάφορες και παντός είδους· διότι αυτού του είδους οι διδασκαλίες δεν έχουν τίποτε το σταθερό, αλλά είναι αντίθετες προς την αληθινή διδασκαλία, μάλιστα δε η διδασκαλία για τη διάκριση των τροφών· γι'αυτό και στεκόμενος στο θέμα αυτό, προσθέτει: «Καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οἱ περιπατήσαντες (:Διότι είναι καλό και σωτήριο να στηρίζετε και να στερεώνετε τις καρδιές σας στη χάρη του Χριστού και όχι στην ιουδαϊκή διάκριση των φαγητών, από την οποία δεν ωφελήθηκαν όσοι ιουδαΐζοντες Χριστιανοί έβαλαν τα φαγητά ως κανόνα της συμπεριφοράς τους)».

Οι ποικίλες αυτές και ξένες διδασκαλίες. Εδώ τους επικρίνει, επειδή ασχολούνται με τη διάκριση των φαγητών· διότι δείχνει ότι εξαιτίας της διακρίσεως των τροφών έφθασαν να διδάσκουν άλλα και από αυτά προχώρησαν σε διαφορετικές και ξένες διδασκαλίες. Και πρόσεχε ότι δεν τολμά να το πει αυτό φανερά, αλλά το λέγει με τρόπο αινιγματικό· διότι με αυτό που είπε: «Διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε (:Μην παρασύρεστε από διδασκαλίες διαφορετικές και ξένες)» και: «Καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν (:Είναι καλό να στερεώνεται η καρδιά με την χάρη του Χριστού και όχι με την διάκριση των φαγητών)» σχεδόν λέγει αυτό που είπε ο Χριστός με εκείνα που έλεγε: «Οὐ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ στόματος τοῦτο κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον (:Δεν κάνει τον άνθρωπο βέβηλο και θρησκευτικώς ακάθαρτο εκείνο που εισάγεται με την τροφή στο στόμα, αλλά εκείνο που βγαίνει από το στόμα, δηλαδή οι πονηροί και αμαρτωλοί λόγοι)»[Ματθ.15,11]. Και δείχνει ότι η πίστη είναι το παν· αν αυτή το βεβαιώσει, η καρδιά μένει σταθερή. Άρα η πίστη δίνει τη διαβεβαίωση και επομένως οι λογισμοί κλονίζουν· διότι η πίστη εναντιώνεται στον λογισμό.

«Καλὸν γὰρ χάριτι βεβαιοῦσθαι τὴν καρδίαν, οὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οἱ περιπατήσαντες οὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οἱ περιπατήσαντες (:διότι είναι καλό και σωτήριο να στηρίζετε και να στερεώνετε τις καρδιές σας στη χάρη του Χριστού και όχι στην ιουδαϊκή διάκριση των φαγητών, από την οποία δεν ωφελήθηκαν όσοι ιουδαΐζοντες Χριστιανοί έβαλαν τα φαγητά ως κανόνα της συμπεριφοράς τους)»[Εβρ.13,9]. Διότι πες μου, λέγει, ποιο είναι το κέρδος από την διάκριση των φαγητών; Δεν καταστρέφει μάλλον; Δεν κάνει τον άνθρωπο να αμαρτάνει; Εάν πρέπει να κάνετε διάκριση, μπορείτε να κάνετε την διάκριση εκείνη από την οποία προκύπτει ωφέλεια σε εκείνους που κάνουν την διάκριση. Καλή διάκριση είναι η αποφυγή της κακίας, η δικαιοσύνη της καρδιάς, η ευσέβεια προς τον Θεό, η ορθή πίστη. «Οὐ βρώμασιν, ἐν οἷς οὐκ ὠφελήθησαν οἱ περιπατήσαντες(:Από την διάκριση αυτή των φαγητών δεν ωφελήθηκαν όσοι βασίστηκαν σε αυτήν)»· δηλαδή όσοι τα τήρησαν για πάντα. Μία διάκριση υπάρχει, το να απέχει κανείς από την αμαρτία. Διότι ποιο είναι το όφελος, τη στιγμή που υπάρχουν μερικοί που είναι τόσο ακάθαρτοι, ώστε να μην μπορούν να μετέχουν στις θυσίες; Επομένως τίποτε δεν τους έσωζε, αν και με ζήλο τιμούσαν τις διακρίσεις, επειδή όμως δεν είχαν πίστη, δεν ωφελήθηκαν ούτε και με αυτό.

Έπειτα αναιρεί την θυσία από τον τύπο και φέρνει τον λόγο στο πρωτότυπο, λέγοντας: «Ἒχομεν θυσιαστήριον ἐξ οὗ φαγεῖν οὐκ ἔχουσιν ἐξουσίαν οἱ τῇ σκηνῇ λατρεύοντες· ὧν γὰρ εἰσφέρεται ζῴων τὸ αἷμα περὶ ἁμαρτίας εἰς τὰ ῞Αγια διὰ τοῦ ἀρχιερέως, τούτων τὰ σώματα κατακαίεται ἔξω τῆς παρεμβολῆς· διὸ καὶ Ἰησοῦς, ἵνα ἁγιάσῃ διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος τὸν λαόν, ἔξω τῆς πύλης ἔπαθε(:Έχουμε εμείς, οι Χριστιανοί, Τράπεζα και θυσιαστήριο, στο οποίο γινόμαστε μέτοχοι της σταυρικής θυσίας του Χριστού και από το οποίο δεν έχουν δικαίωμα να φάνε ούτε οι ιερείς και οι αρχιερείς που λατρεύουν και υπηρετούν τον Θεό στη Σκηνή του Μαρτυρίου. Και το ότι οι ιερείς του μωσαϊκού νόμου δεν έχουν εξουσία να φάνε από το θυσιαστήριό μας, αποδεικνύεται και από το εξής: ότι δεν έτρωγαν αυτοί ούτε από τη θυσία εκείνη, η οποία περισσότερο από κάθε άλλη προτύπωνε την θυσία στου σταυρού· διότι, όπως ορίζεται στην Αγία Γραφή, τα σώματα των ζώων εκείνων των οποίων το αίμα έφερνε ο αρχιερέας την ημέρα του εξιλασμού μέσα στα Άγια των Αγίων ως θυσία για την άφεση των αμαρτιών, δεν τα έτρωγαν οι ιερείς, αλλά καίγονταν ολόκληρα έξω από το στρατόπεδο του Ισραήλ. Γι’ αυτό, σύμφωνα με τον προφητικό τύπο των θυσιών που γίνονταν για την άφεση των αμαρτιών, και ο Ιησούς, προκειμένου να αγιάσει με το ίδιο Του το Αίμα τον λαό του νέου Ισραήλ, έπαθε και θανατώθηκε έξω από την πύλη της πόλεως της Ιερουσαλήμ)». Επομένως εκείνα ήταν τύπος αυτών των γεγονότων και έτσι ο Χριστός που σταυρώθηκε έξω από την πύλη, όλα τα εκπλήρωσε. Εδώ φανερώνει και το ότι με την θέλησή Του θυσιάσθηκε· διότι δείχνει ότι ούτε εκείνα ήταν τυχαία, αλλά ήταν κάποιος τύπος και η ίδια η οικονομία δεν ήταν έξω από το Πάθος, αλλά το Αίμα μεταφέρθηκε στον ουρανό.

Βλέπεις, λοιπόν, ότι εμείς μετέχουμε του Αίματος που εισάγεται στα Άγια, τα άγια τα αληθινά, μετέχουμε της θυσίας, την οποία απήλαυσε μόνον ο Αρχιερεύς. Άρα εμείς μετέχουμε στην αλήθεια. Εάν, λοιπόν, μετέχουμε όχι στον ονειδισμό, αλλά στον αγιασμό, ο ονειδισμός είναι η αιτία του αγιασμού· διότι, όπως ακριβώς ο Κύριος υβρίσθηκε, έτσι κι εμείς. Αν βγούμε λοιπόν από τον κόσμο, γινόμαστε κοινωνοί του Κυρίου. Τι σημαίνει, λοιπόν, «ἐξερχώμεθα πρὸς αὐτὸν»; «Να συμμετέχουμε στα παθήματά Του, να φέρουμε τον ονειδισμό του Χριστού, να περιφρονούμαστε γι’ Αυτόν· διότι δεν έπαθε τυχαία έξω από την πύλη, αλλά για να σηκώνουμε και εμείς τον σταυρό Του και να ζούμε έξω από τον κόσμο και να φροντίζουμε να μένουμε έξω». Όπως ακριβώς δηλαδή Εκείνος ονειδιζόταν ως κατάδικος, έτσι κι εμείς.

«Δι' αὐτοῦ οὖν ἀναφέρωμεν θυσίαν (:Χωρισμένοι, λοιπόν, από τη λευϊτική ιερωσύνη, ας προσφέρουμε ακατάπαυστα στον Θεό διαμέσου του Ιησού Χριστού ως αρχιερέως μας θυσία)»[Εβρ.13,15]. Ποια θυσία όμως εννοεί; Ο ίδιος το εξήγησε λέγοντας: «θυσίαν αἰνέσεως διὰ παντὸς τῷ Θεῷ, τοῦτ' ἔστι καρπὸν χειλέων ὁμολογούντων τῷ ὀνόματι αὐτοῦ (:θυσία αινέσεως και δοξολογίας. Όχι βέβαια θυσία ζώων και αιμάτων, αλλά θυσία που θα ξεχειλίζει από μέσα μας ως καρπός θερμής ευγνωμοσύνης προς τον Θεό˙ θυσία που θα βγαίνει από τα χείλη μας, τα οποία θα ανυμνούν και θα δοξολογούν το όνομά Του)»· δηλαδή ευχές, ύμνους, ευχαριστία· διότι αυτά είναι ο «καρπός των χειλέων». Εκείνοι πρόσφερναν πρόβατα, μοσχάρια, και τα έδιναν στον ιερέα· εμείς, όμως, τίποτε από αυτά ας μην προσφέρουμε, αλλά ευχαριστία και την μίμηση του Χριστού, όσο είναι δυνατό, σε όλα· αυτό ας βλαστήσουν τα χείλη μας.

«Τῆς δὲ εὐποιΐας καὶ κοινωνίας μὴ ἐπιλανθάνεσθε· τοιαύταις γὰρ θυσίαις εὐαρεστεῖται ὁ Θεός (:Επιπλέον, μη λησμονείτε να κάνετε αγαθοεργίες και να μοιράζεστε και με τους άλλους τα αγαθά σας. Μην τα λησμονείτε αυτά, διότι ο Θεός με τέτοιες θυσίες ευχαριστείται και όχι με θυσίες άλογων ζώων)»[Εβρ.13,16]. «Ας Του προσφέρουμε», λέγει, «τέτοια θυσία, για να την μεταφέρει επάνω στον Πατέρα· διότι με άλλον τρόπο δεν μεταφέρεται επάνω, παρά μόνο δια του Υιού· ή, καλύτερα, με καρδιά συντριμμένη».

Όλα αυτά τα είπε με αυτόν τον τρόπο εξαιτίας της πνευματικής, ακόμη, αδυναμίας των ακροατών του· το ότι δηλαδή η χάρις είναι του Υιού, είναι ολοφάνερο· διότι πώς αλλιώς είναι ίση η τιμή; «ἵνα πάντες τιμῶσι (:για να τιμούν και να λατρεύουν όλοι τον Υιό)», λέγει, «τὸν Υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν Πατέρα (:όπως τιμούν και λατρεύουν τον Πατέρα» [Ιω.5,23]. Εάν όταν δοξάζεται ο Πατέρας, δεν δοξάζεται και ο Υιός, πού είναι ίση η τιμή; Επειδή καρπός των χειλέων αυτών που ομολογούν το όνομά Του είναι να Τον ευχαριστούν, δηλαδή να Τον ευχαριστούν για όλα, και γι’ αυτά που έπαθε για χάρη μας, ας τα υπομένουμε όλα ευχαρίστως, είτε είναι φτώχεια, είτε αρρώστια, είτε οτιδήποτε άλλο είναι αυτό· διότι Αυτός μόνος γνωρίζει αυτά που μας συμφέρουν. Διότι λέγει: «Τὸ γὰρ τί προσευξόμεθα καθὸ δεῖ οὐκ οἴδαμεν (:Διότι εμείς δεν ξέρουμε τι είναι σωστό να ζητήσουμε στην προσευχή μας)»[Ρωμ.8,26]. Εφόσον, λοιπόν, δεν γνωρίζουμε τι πρέπει να ζητούμε στην προσευχή μας, εάν δεν μας το διδάξει το Άγιο Πνεύμα, πώς θα θέλαμε να γνωρίζουμε αυτά που μας συμφέρουν;

Γι'αυτό ας φροντίζουμε να Τον ευχαριστούμε για όλα και να υπομένουμε με γενναιότητα όλα όσα μας συμβαίνουν. Όταν, λοιπόν, είμαστε φτωχοί, όταν είμαστε άρρωστοι, ας Τον ευχαριστούμε· όταν μας συκοφαντούν, ας Τον ευχαριστούμε· όταν μας κακοποιούν, ας Τον ευχαριστούμε· αυτό μας φέρνει κοντά στον Θεό· τότε και τον Θεό τον έχουμε οφειλέτη. Όταν όμως ευτυχούμε, εμείς είμαστε οφειλέτες και υπόλογοι στον Θεό. Άλλωστε πολλές φορές τα αγαθά γίνονται αιτία να καταδικασθούμε, ενώ οι θλίψεις γίνονται αιτία να συγχωρούνται οι αμαρτίες μας. Τα κακοπαθήματα επισύρουν το έλεος του Θεού, επισύρουν την φιλανθρωπία Του, ενώ τα αγαθά και σε αλαζονεία μας φέρνουν και στην αδιαφορία μας οδηγούν και μας κάνουν να φανταζόμαστε μεγάλα πράγματα για τον εαυτό μας, αυτά μας αποχαυνώνουν.

Γι'αυτό και ο προφήτης έλεγε: «Ἀγαθόν μοι ὅτι ἐταπείνωσάς με, ὅπως ἂν μάθω τὰ δικαιώματά σου(:Ευεργετικό και σωτηριώδες υπήρξε για εμένα το ότι δια των θλίψεων με ταπείνωσες, διότι με την παιδαγωγία Σου αυτήν οδηγήθηκα στο να μάθω τα δικαιώματά Σου)» [Ψαλμ.118,71]. Όταν ευεργετήθηκε και απαλλάχθηκε από τις συμφορές ο Εζεκίας, υπερηφανεύθηκε· όταν αρρώστησε, τότε ταπεινώθηκε, τότε πλησίασε τον Θεό. «Ὃταν ἀπέκτεινεν αὐτούς, τότε ἐξεζήτουν αὐτόν, καὶ ἐπέστρεφον καὶ ὤρθριζον πρὸς τὸν Θεόν(: Όταν ο Κύριος τούς παρέδιδε σε θάνατο, τότε υπό το κράτος του φόβου ζητούσαν Αυτόν και επέστρεφαν σε Αυτόν από τον στραβό και αμαρτωλό δρόμο τον οποίο βάδιζαν. Και από τον βαθύ όρθρο κατέφευγαν προς τον Θεό για να προσευχηθούν)» [Ψαλμ.77, 34]· και πάλι λέγει: «Καὶ ἔφαγεν Ἰακὼβ καὶ ἐνεπλήσθη, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος· ἐπαχύνθη, ἐλιπάνθη, ἐπλατύνθη, καὶ ἐγκατέλιπε τὸν Θεὸν τὸν ποιήσαντα αὐτὸν, καὶ ἀπέστης ἀπὸ Θεοῦ σωτῆρός αὐτοῦ (: Και έφαγε ο Ισραήλ και χόρτασε και κλώτσησε ο αγαπημένος λαός του Θεού. Πήρε λίπος από την καλοφαγία, πάχυνε και πλάτυνε. Προόδευσε και πολλαπλασιάστηκε και υπερηφανεύτηκε και εγκατέλειψε τον Θεό, που τον έπλασε. Και έφυγε μακριά από τον Θεό και Σωτήρα του)»[Δευτ.32,15]. Διότι «γινώσκεται Κύριος κρίματα ποιῶν(:με τα θαυμαστά έργα της δικαιοσύνης Του καθίσταται ολοφάνερο ότι ο Κύριος πάντοτε δίκαιες κρίσεις και αποφάσεις λαμβάνει και εφαρμόζει)» [Ψαλμ.9,17].

Είναι μεγάλο αγαθό η θλίψη. Είναι στενή η οδός· ώστε η θλίψη μάς σπρώχνει μέσα στη στενή οδό· όποιος δεν θλίβεται, δεν θα μπορέσει να εισέλθει. Διότι αυτός που καταθλίβει τον εαυτό του μέσα στη στενή οδό, αυτός είναι που απολαμβάνει και την άνεση, ενώ όποιος πλατύνει τον εαυτό του και δεν εισέρχεται και όταν σφηνώνεται, θλίβεται, όπως λέχθηκε. Άκουσε πώς μπήκε σε αυτήν την στενή οδό ο Παύλος: «Ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα (:Ταλαιπωρώ το σώμα μου)», λέγει, «καὶ δουλαγωγῶ(:και το μεταχειρίζομαι ως δούλο)» [Α΄Κορ.9,27]. Ταλαιπωρούσε το σώμα του για να μπορέσει να μπει· γι΄αυτό σε όλες τις θλίψεις του ευχαριστούσε τον Θεό. Έπαθες κάποια ζημία χρηματική; Αυτό θα σε κάνει να προχωρήσεις πιο άνετα στον στενό δρόμο. Ξέπεσες από τη δόξα που είχες; Αυτή είναι μία άλλη ευρύτητα. Συκοφαντήθηκες; Έγιναν πιστευτά αυτά που λέχθηκαν εναντίον σου, αυτά για τα οποία εσύ δεν ξέρεις τίποτε; Να χαίρεσαι και να αγάλλεσαι. Διότι λέγει: «Μακάριοί ἐστε ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς καὶ διώξωσιν καὶ εἴπωσιν πᾶν πονηρὸν καθ’ ὑμῶν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ. Χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθὸς ὑμῶν πολύς ἐν τοῖς οὐρανοῖς(:Μακάριοι είστε εσείς οι μαθητές μου, όταν σας χλευάσουν οι άνθρωποι και σας καταδιώξουν και εξαιτίας μου πουν κάθε είδους ψεύτικες κακολογίες και κατηγορίες εναντίον σας. Να χαίρεστε και να εκδηλώνετε ζωηρά τη χαρά σας, διότι θα είναι μεγάλη η ανταμοιβή σας στους ουρανούς)» [Ματθ. 5,11-12].

Γιατί απορείς για τις λύπες που σου συμβαίνουν και θέλεις να απαλλαγείς από τους πειρασμούς; Και ο Παύλος θέλησε να απαλλαγεί και πολλές φορές παρακάλεσε γι'αυτό τον Θεό και δεν το κατόρθωσε· διότι το «τρίς» σημαίνει πολλές φορές: «Ὑπὲρ τούτου τρὶς τὸν Κύριον παρεκάλεσα ἵνα ἀποστῇ ἀπ’ ἐμοῦ· καὶ εἴρηκέν μοι· ἀρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται(:Για τον πειρασμό αυτόν τρεις φορές παρακάλεσα τον Κύριο να μου τον απομακρύνει. Αλλά ο Κύριος μού είπε: «Σου είναι αρκετή η χάρις που σου δίνω· διότι η δύναμή μου αναδεικνύεται τέλεια, όταν ο άνθρωπος είναι ασθενής και με την ενίσχυσή μου κατορθώνει μεγάλα και θαυμαστά)». [Β΄Κορ. 12,8-9]. «Ἀσθένεια» εδώ λέγει τις θλίψεις. Τι λοιπόν; Επειδή τα άκουσε αυτά, ευχαρίστως τις υπέμεινε και είπε: «Ἣδιστα οὖν μᾶλλον καυχήσομαι ἐν ταῖς ἀσθενείαις μου, ἵνα ἐπισκηνώσῃ ἐπ’ ἐμὲ ἡ δύναμις τοῦ Χριστοῦ (:Με πολύ μεγάλη ευχαρίστηση, λοιπόν, θα καυχιέμαι περισσότερο στις ασθένειές μου, για να κατοικήσει μέσα μου η δύναμη του Χριστού)»[Β΄Κορ. 12,9].

Για όλα, λοιπόν, ας ευχαριστούμε τον Θεό και για την άνεση και για την θλίψη, ας μην γογγύζουμε, ας μην είμαστε αχάριστοι. Λέγε κι εσύ: «Αὐτὸς γυμνὸς ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ (:Εγώ γυμνός βγήκα από την κοιλιά της μητέρας μου, γυμνός και θα απέλθω εκεί, στην κοινή μητέρα γη, όταν φύγω από τον κόσμο αυτόν και πεθάνω)» [Ιώβ 1,21]. Δεν βγήκες ένδοξος· μην επιδιώκεις την δόξα. Γυμνός ήρθες στη ζωή όχι μόνον από χρήματα, αλλά και από δόξα και καλή φήμη. Σκέψου πόσα κακά έχουν γίνει πολλές φορές, εξαιτίας των χρημάτων· ή καλύτερα άκουσε τι λέγει ο Χριστός: «Εὐκοπώτερόν ἐστι (:Είναι ευκολότερο)», λέγει, «κάμηλον διὰ τρυπήματος ῥαφίδος εἰσελθεῖν, ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ(:να περάσει μια καμήλα από την τρύπα που ανοίγει η βελόνα, παρά ο πλούσιος να μπει στη Βασιλεία του Θεού)» [Ματθ.19,24].

Βλέπεις πόσων αγαθών εμπόδιο γίνεται ο πλούτος, κι εσύ θέλεις να γίνεις πλούσιος; Και δεν χαίρεσαι για τη φτώχεια σου, διότι έχει παραμεριστεί το εμπόδιο; Τόσο πολύ στενή είναι η οδός που εισάγει στη Βασιλεία των ουρανών και τόσο πλατύς είναι ο πλούτος και γεμάτος από κομπασμό και υπερηφάνεια. Γι’ αυτό λέγει: «Πώλησόν σου τὰ ὑπάρχοντα καὶ δὸς πτωχοῖς, καὶ ἕξεις θησαυρὸν ἐν οὐρανοῖς(:Πούλησε τα υπάρχοντά σου και μοίρασέ τα στους φτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στους ουρανούς)»[Ματθ. 19,21], για να σε δεχθεί η οδός εκείνη. Τι ποθείς τα χρήματα; Γι'αυτό σου τα αφαίρεσε, για να σε απαλλάξει από τη σκλαβιά· αφού και οι γνήσιοι πατέρες, όταν το παιδί τους βαδίζει προς την καταστροφή, επειδή κατά τύχη συνάντησε κάποια πόρνη, και αν και το συμβούλευσαν πολύ, δεν το έπεισαν να απομακρυνθεί από αυτήν, απομακρύνουν την πόρνη. Τέτοια είναι και η αφθονία των χρημάτων. Επειδή, λοιπόν, ο Κύριος ενδιαφέρεται για μας, για να μας απαλλάξει από τη ζημιά που προκαλούν τα χρήματα, μας τα αφαιρεί.

Ας μη νομίζομε, λοιπόν, ότι η φτώχεια είναι κακό· η αμαρτία είναι κακό μόνο. Διότι ούτε ο πλούτος ο ίδιος είναι αγαθό· το να είμαστε ευάρεστοι στον Θεό είναι το μόνο αγαθό. Την φτώχεια λοιπόν ας επιζητούμε, αυτήν ας επιδιώκουμε· έτσι θα κατακτήσουμε τον ουρανό, έτσι θα κερδίσουμε τα αγαθά που υπάρχουν στους ουρανούς, τα οποία εύχομαι όλοι μας να επιτύχουμε, με την χάρη και την φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον Οποίο στον Πατέρα και συγχρόνως και στο Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα, η δύναμη και η τιμή, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· https://greekdownloads3.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/08/in-epistulam-ad-hebraeos.pdf

· Ιωάννου του Χρυσοστόμου Άπαντα τα έργα, Υπόμνημα στην προς Εβραίους επιστολήν, ομιλία ΛΓ΄, πατερικές εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»(ΕΠΕ), εκδ. οίκος «Το Βυζάντιον», Θεσσαλονίκη 1988, τόμος 25, σελίδες 350-369.

· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

· Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

· Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

· Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου Ερμηνείας, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.

· https://www.saint.gr/bible.aspx

· Π.Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία(απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

· http://users.sch.gr/aiasgr/Palaia_Diathikh/Biblia/Palaia_Diathikh.htm

· http://users.sch.gr/aiasgr/Kainh_Diathikh/Biblia/Kainh_Diathikh.htm