Ἅγιος Μακάριος ὁ Ἀρχιδιάκονος. Ὁ Ἱερομάρτυρας καὶ Ἐθνομάρτυρας τῆς περιόδου τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως.

Ο ΑΓΙΟΣ ΜΑΚΑΡΙΟΣ Ο ΑΡΧΙΔΙΑΚΟΝΟΣ

ΕΝΑΣ ΙΕΡΟΜΑΡΤΥΡΑΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΑΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

Όπως ο παλαιός Ισραήλ, που επί σαράντα έτη διέσχιζε την αφιλόξενη και θανατηφόρο έρημο του Σινά, έτσι κι ο Ελληνισμός διένυσε επί τετρακόσια και πλέον έτη τη δική του πορεία στην «έρημο» της σκλαβιάς, κάτω από το μαστίγιο του Οθωμανού, ενός βάρβαρου και ωμού δυνάστη. Όταν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, το δέντρο της Ελευθερίας άνθισε, αφού όμως πρωτύτερα ποτίσθηκε από τα αμέτρητα δάκρυα του σκλαβωμένου γένους και το άφθονο αίμα των Νεομαρτύρων και των Εθνομαρτύρων. Μεταξύ των τόσων γνωστών και αγνώστων Νεομαρτύρων και Εθνομαρτύρων, που ανέδειξε η Χάρις του Θεού κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, συγκαταλέγεται και ο Άγιος Μακάριος ο Γαρής.

Για τον βίο του Αγίου Μακαρίου πολύ λίγα στοιχεία μάς έχουν διασωθεί, εκ των οποίων τα περισσότερα σχετίζονται με τη φυλάκιση και το μαρτύριό του το 1822.

Οι Τουρκικές θηριωδίες και καταστροφές στο νησί κατά την περίοδο 1822 – 1828 ήταν ανείπωτες, η συμφορά ήταν τόσο μεγάλη και ο πόνος ασήκωτος. Πολλοί από τους αυτόπτες μάρτυρες σφαγιασθήκαν, άλλοι πουλήθηκαν ως δούλοι στην Ανατολή και χάθηκαν τα ίχνη τους. Αλλά και πολλά κείμενα, που θα μπορούσαν να μας δώσουν κάποιες πληροφορίες για τη ζωή του Αγίου Μακαρίου, καταστράφηκαν από τις τουρκικές βαρβαρότητες. Έτσι πολλά βιογραφικά στοιχεία του Αγίου καλύφθηκαν από το βαρύ μανδύα της λήθης, που άπλωσε πάνω τους ο πανδαμάτωρ χρόνος.

Ο Άγιος Μακάριος γεννήθηκε στον Βροντάδο της Χίου1. Η οικογένειά του πρέπει να ήταν γνωστή με δύο επίθετα Γαρή ή Γαρρή και Γέμελου ή Γιόμελου.2 Οι περισσότεροι συγγραφείς (του 20ου αιώνα) τον αναφέρουν ως Μακάριο Γαρή, ενώ κάποιοι άλλοι ως Μακάριο Γαρρή ή Μακάριο Γέμελο.3 Όμως πρέπει να παρατηρήσουμε ότι, όταν ο Άγιος έγινε χορηγός για την εκτύπωση βιβλίων – και είναι γνωστές δύο τέτοιες περιπτώσεις – δήλωνε Μακάριος Γέμελος ή Μακάριος Γιόμελος, και έτσι εκτυπωνόταν το όνομά του στους πίνακες των συνδρομητών. Το όνομα του πατέρα του ήταν Νικόλαος,4 ενώ της μητέρας του δεν διασώζεται. Άλλη πληροφορία σχετική με την οικογένειά του είναι ότι είχε μια αδελφή την Γαλανή και ένα αδελφό τον Ισίδωρο. Τις πληροφορίες αυτές περί των βαπτιστικών ονομάτων των μελών της οικογένειάς του μας προσφέρει ένα συμβολαιογραφικό έγγραφο του 1835, που συντάχθηκε για τα επιζώντα αδέλφια του. Τα υπόλοιπα μέλη της πατρικής οικογένειας του Αγίου Μακαρίου, αμέσως μετά τη σύλληψή τους εκτελέσθηκαν από τους Τούρκους το 1822, πλην των δύο προαναφερθέντων, οι οποίοι επέζησαν.5

Ἡ φάτνη τῆς Γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ. Ἡ ἱστορία τῆς Ἁγίας Φάτνης στὸ διάβα τῶν αἰώνων

Η ΦΑΤΝΗ ΤΗΣ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

Η ιστορία της Αγίας Φάτνης στο διάβα των αιώνων

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

Κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα στο λεξιλόγιό μας επανέρχεται σε χρήση η λέξη φάτνη. Μια λέξη που δυστυχώς όλο το υπόλοιπο έτος μένει ξεχασμένη στα βιβλία, όπως και η φάτνη, που τοποθετούμε κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, στο κουτί της. Αυτές όμως τις Άγιες ημέρες άλλου λιγότερο, άλλου περισσότερο τα χείλη θα την προφέρουν.

Όμως τι σημαίνει η λέξη φάτνη; Βεβαίως το Ευαγγέλιο κάτι θα πρέπει να αναφέρει γι' αυτήν. Αλλά τι ακριβώς; Αυτή η φάτνη της Γεννήσεως του Χριστού η πραγματική, όπου ξάπλωσε το Θείο Βρέφος, ξεχάσθηκε για πάντα μετά τη Γέννηση του Χριστού και τα ίχνη της τα έσβησε ο χρόνος; Ή μήπως όχι; Μήπως την ξαναείδε κανείς; Ποιος και πότε; Τι μορφή είχε η πραγματική φάτνη; Χάθηκε ή υπάρχει και σήμερα; Σ' αυτά και άλλα πολλά ερωτήματα σχετικά με τη Φάτνη της Γεννήσεως του Χριστού θα προσπαθήσει να δώσει πληροφορίες και να λύσει απορίες το παρόν άρθρο.

Α) Το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο για τη Φάτνη του Χριστού

Από τους τέσσερεις Ευαγγελιστές, τα γεγονότα τα σχετικά με τη Γέννηση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, αναφέρουν ο Ευαγγελιστής Λουκάς και ο Ευαγγελιστής Ματθαίος. Ο Άγιος Λουκάς καταγράφει όσα συνέβησαν από την αναχώρηση της Παναγίας και του Ιωσήφ από τη Ναζαρέτ προς τη Βηθλεέμ, την ίδια τη Γέννηση, την προσκύνηση των βοσκών, την Περιτομή και την Υπαπαντή. Ενώ ο Άγιος Ματθαίος επικεντρώνεται στα γεγονότα που ακολουθούν μετά την άφιξη των Μάγων στα Ιεροσόλυμα. Αναφορά στη «φάτνη» κάνει μόνο ο Ευαγγελιστής Λουκάς στα ακόλουθα τρία1 χωρία:

α) «καί ἔτεκεν τόν υἱόν αὐτῆς τόν πρωτότοκον καί ἐσπαργάνωσεν αὐτόν καί ἀνέκλινεν αὐτόν ἐν φάτνῃ»2.

Η Παναγία μας, αφού γέννησε τον πρωτότοκο, αλλά και μονογενή υιό της, τον σπαργάνωσε, δηλαδή τον τύλιξε με μητρική στοργή και κατά τη συνήθεια της εποχής με λευκές λωρίδες υφάσματος, τα σπάργανα (φασκιές). Και αμέσως τον ξάπλωσε μέσα στη φάτνη. Φάτνη ήταν το κατασκεύασμα εκείνο, στο οποίο τοποθετούνταν η τροφή των ζώων, συνήθως άχυρα, και βρισκόταν στους στάβλους. Το υλικό της φάτνης ποίκιλε, μπορεί να ήταν ξύλινη, πήλινη, πέτρινη, κτιστή, πλεκτή από κλαδιά κλπ.. Το γιατί αναγκάσθηκε να τοποθετήσει η Παναγία το βρέφος Χριστό σε φάτνη το επεξηγεί ο ίδιος ο Λουκάς «διότι οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι»3. Δηλαδή, αν και αναζήτησαν χώρο στο πανδοχείο της Βηθλεέμ δεν βρήκαν, έτσι δεν υπήρχε άλλη επιλογή από το να μείνουν προσωρινά στο στάβλο. Ρητώς δεν αναφέρεται από τον Ευαγγελιστή ότι ο χώρος ήταν στάβλος ζώων, διότι γίνεται αμέσως αντιληπτό - ιδίως για τους ανθρώπους της εποχής εκείνης - σε τι χρησίμευε, αφού εκεί υπήρχε μία φάτνη. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μάς διευκρινίζει: «Ότι τεκούσα μεν ευθέως αυτό κατέκλινεν εκεί. άτε γαρ πολλών συνιόντων δια την απογραφήν ουκ ην οικίαν ευρείν»4. Δηλαδή η Παναγία μόλις γέννησε, ξάπλωσε το θείο Βρέφος αμέσως στη φάτνη. Δεν ήταν δυνατόν να βρουν σπίτι, επειδή είχαν συγκεντρωθεί πολλοί άνθρωποι εκεί, εξαιτίας της απογραφής. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, θαυμάζοντας τη θεία συγκατάβαση, γράφει: «Αυτός που ορίζει τα πάντα και δεν ορίζεται από κανέναν περιλαμβάνεται σε μία πρόχειρη και μικρή φάτνη»5.

β) «καί τοῦτο ἡμῖν σημεῖον, εὑρήσετε βρέφος ἐσπαργανωμένον καί κείμενον ἐν φάτνῃ»6.

Ἑρμηνευτικὲς προσεγγίσεις τοῦ Μεγάλου Φωτίου γιὰ τὸν Ἡρώδη, τοὺς Μάγους καὶ τὴ σφαγὴ τῶν νηπίων

Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Μεγάλου Φωτίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

Ο Άγιος Φώτιος, γνωστός και ως Μέγας Φώτιος, αποτελεί έναν από τους διαπρεπέστερους Πατέρες της Εκκλησίας. Υπήρξε μια έξοχη Εκκλησιαστική προσωπικότητα, στον οποίο η Εκκλησία δικαίως απέδωσε τον σπάνιο τίτλο του Μεγάλου. Ποικίλο και αξιοθαύμαστο υπήρξε το έργο του Μεγάλου Φωτίου, εκτεινόμενο σε πολλούς τομείς: Θεολογικό, φιλολογικό, ποιμαντικό, ιεραποστολικό κ.α.1 Στο κείμενο αυτό όμως θα εστιάσουμε στο κατ’ εξοχήν ερμηνευτικό του έργο, γνωστό ως «Αμφιλόχια», και πιο συγκεκριμένα στις Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του στις σχετικές αναφορές τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου για τον Ηρώδη, τους Μάγους και τη σφαγή των νηπίων.

Όταν ο Βασίλειος ο Μακεδών έμεινε μόνος του στον θρόνο μετά τη δολοφονία του Μιχαήλ του Γ΄ και στην προσπάθειά του να κερδίσει την υποστήριξη της μερίδος των πιστών στον καθαιρεθέντα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιγνάτιο, προκάλεσε την εκθρόνιση του Φωτίου από τον Πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως το 867. Ο Φώτιος όχι μόνο απομακρύνθηκε από τον Πατριαρχικό θρόνο, αλλά και φυλακίσθηκε σε Μονή στις ακτές του Βοσπόρου, όπου διέμεινε επί μία τριετία. Εκεί, παρά τις ταλαιπωρίες του και τις θλίψεις του, δεν παρέμεινε αργός. Μέσα στο κελί, όπου κρατούνταν υπό περιορισμό, δεν έχασε την πίστη του στον Θεό ούτε απογοητεύθηκε, αλλά εκμεταλλεύθηκε με τον καλύτερο τρόπο τον άφθονο χρόνο που αναγκαστικά είχε. Έτσι λοιπόν επιδόθηκε στη σύνταξη του εκτενέστερου και ενός από τα εκλεκτότερα Θεολογικά συγγράμματά του. Το έργο αυτό είναι γνωστό ως «Αμφιλόχια ή λόγων ιερών συλλογή, εν η ζητήματα της θείας Γραφής διαλύεται». Όσο ακόμα ήταν Πατριάρχης, ο φίλος του, Αμφιλόχιος Μητροπολίτης Κυζίκου, του είχε υποβάλει ένα κατάλογο με πλήθος θεολογικών ερωτημάτων παρακαλώντας τον να δώσει σ’ αυτά απαντήσεις. Ο Μέγας Φώτιος με βάση τις πλούσιες θεολογικές του γνώσεις και την αξιοθαύμαστη θύραθεν παιδεία του συνέταξε το έργο αυτό «εν τω καιρώ των πειρασμών»2 υπονοώντας τις δοκιμασίες που ακολούθησαν την εκθρόνισή του. Στο σύγγραμμα αυτό δίνει απαντήσεις σε 326 ερωτήσεις. Οι απορίες αυτές αφορούν θέματα δογματικά, φιλοσοφικά, φιλολογικά, ιστορικά και ως επί τω πλείστον ερμηνευτικά της Αγίας Γραφής. Στις 326 απαντήσεις του στο σύγγραμμα αυτό ο πολυγραφότατος αυτός Πατήρ της Εκκλησίας, όπως είχε επισημάνει ο καθηγητής Πατρολογίας Παναγιώτης Χρήστου, διαπραγματεύεται τα θέματα : «με κριτικήν δύναμιν, δογματικήν ακρίβειαν και πρωτοτυπίαν»3. Από τα 326 συνολικά ερωτήματα περίπου τα 260 αφορούν απορίες ερμηνευτικού περιεχομένου.

Ἡ ἀπελευθέρωση τῆς Χίου τὸ 1912 καὶ ὁ Μητροπολίτης Ἱερώνυμος Γοργίας

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΧΙΟΥ ΤΟ 1912

ΚΑΙ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ ΓΟΡΓΙΑΣ

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

Ο Μητροπολίτης Χίου Ιερώνυμος, ο κατά κόσμον Ιωάννης Γοργίας, γεννήθηκε στη Χίο το 1860. Εφοίτησε στο Γυμνάσιο της Χίου και κατόπιν στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Αφιέρωσε τη ζωή του στην Εκκλησία, και σε όποιες επαρχίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου κι αν υπηρέτησε ως Πρωτοσύγκελος και ως Επίσκοπος, διακρίθηκε για την ποιμαντική και εθνική του δράση. Στις 9 Ιουλίου 1909 ανέλαβε τη Μητρόπολη Χίου σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας. Ο Αρχιμανδρίτης Ιωάννης Ανδρεάδης αναφέρει σχετικά με το πνευματικό έργο, που με αξιοσύνη επιτέλεσε στο νησί μας ο Χίος αυτός Επίσκοπος, τα εξής χαρακτηριστικά: «Ο Ιερώνυμος εξετέλει μετά ζήλου και θέρμης τα ποιμαντικά του καθήκοντα φροντίζων περί της ηθικής και πνευματικής διαπαιδαγωγήσεως του ποιμνίου του». Επειδή οι τουρκικές αρχές τον θεωρούσαν ως πρωταγωνιστή των μυστικών ενεργειών, που γίνονταν για την ένωση της Χίου με την Ελλάδα, πολλές φορές τον είχαν απειλήσει μέχρι το 1912 με εξορία, χωρίς όμως να πετύχουν να κάμψουν το ηθικό του και το εθνικό φρόνιμά του.

Στις 5 Οκτωβρίου του 1912 η μικρή Ελλάς κηρύσσει τον πόλεμο στην Τουρκία και επιχειρεί να απελευθερώσει τα εδάφη, που δικαιωματικά της ανήκαν και να σπάσει τις αλυσίδες της δουλείας των σκλαβωμένων παιδιών της.

Ὁ Ἅγιος Νεκτάριος καί ὁ Μητροπολίτης Χίου Παντελεήμων Φωστίνης

Ο ΑΓΙΟΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΚΑΙ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΧΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ ΦΩΣΤΙΝΗΣ

Βασίλειος Γ. Βοξάκης, Θεολόγος καθηγητής

Η πρώτη συνάντησή τους

Όπως μαρτυρεί ο ίδιος ο μακαριστός Μητροπολίτης Χίου Παντελεήμων Φωστίνης, τον Άγιο Νεκτάριο τον γνώρισε για πρώτη φορά το 1908. Ο Παντελεήμων Φωστίνης υπήρξε αριστούχος απόφοιτος του Γυμνασίου Πειραιώς και το 1907 γράφθηκε στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών σε ηλικία 19 ετών. Δεν ευτύχησε να μαθητεύσει στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή Αθηνών και να έχει ως Σχολάρχη και καθηγητή τον Άγιο Νεκτάριο. Συνεπώς μέχρι το 1908 δεν γνώριζε προσωπικά τον Άγιο.

Ήταν όμως τόσο επαινετικά και γεμάτα θαυμασμό για το πρόσωπό του παλιού τους Σχολάρχη τα λόγια των συμφοιτητών του – που υπήρξαν απόφοιτοι της Ριζαρείου – που του προξένησαν βαθιά εντύπωση. Όπως γράφει ο ίδιος ο Φωστίνης, οι συμφοιτητές του αυτοί «μιλούσαν με πολύ σεβασμό και αγάπη πολλή για το Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Πενταπόλεως Νεκτάριο Κεφαλά … και τον ησθάνοντο σαν πατέρα τους»1. Μεταξύ των συμφοιτητών του Παντελεήμονα, που ήταν απόφοιτοι της Ριζαρείου2, ήταν και ο φίλος του ο Χρίστος Χατζής, ο μετέπειτα Μητροπολίτης Δρυινουπόλεως Χριστόφορος, ο οποίος σεβόταν και εκτιμούσε τον παλιό καθηγητή του Νεκτάριο Κεφαλά. Αλλά και ο Άγιος τον αγαπούσε, όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε από αφιέρωση ενός βιβλίου του, που του είχε χαρίσει. «Τω αγαπητώ μου μαθητή και Αρχιμανδρίτη κυρίω Χριστοφόρω Χατζή εις ένδειξιν αγάπης και τιμής. Εν Αιγίνη τη 14 Ιουλίου 1919»3.

Σιγά σιγά λοιπόν φούντωσε μέσα του η επιθυμία να γνωρίσει από κοντά το πρόσωπο, που με τόσο δέος, αλλά και ανυπόκριτο θαυμασμό ανέφεραν συχνά στις συζητήσεις τους τόσοι συνομήλικοί του. Μία ημέρα4 έλαβαν το θάρρος, εκείνος και ο φίλος του και συμφοιτητής του Χρίστος Χατζής, να επισκεφθούν στο γραφείο του στη Ριζάρειο5 τον Άγιο Νεκτάριο. Προσηνής και καταδεκτικός, όπως ήταν πάντοτε ο Άγιος, παρά τον φόρτο των εργασιών του, τους καλοδέχθηκε με αγάπη. «Καλό στα παιδιά», είπε και «ένα γλυκό, στοργικό χαμόγελο άνθισε στα χείλη του»6. Αν και ο ίδιος τότε ήταν Μητροπολίτης και Διευθυντής μίας ανωτέρας Εκκλησιαστικής Σχολής και συγγραφέας τόσων θεολογικών συγγραμμάτων, δεν είχε κανένα ίχνος εγωισμού και επάρσεως. Όχι μόνο υποδέχθηκε με ανεπιτήδευτη απλότητα και πατρική αγάπη τούς δύο άσημους πρωτοετείς φοιτητές, αλλά και, όπως θυμάται σχεδόν μισό αιώνα μετά ο Παντελεήμων : «μας έδωσε θέσι κοντά του».

Ο Άγιος Νεκτάριος σαν ολόλαμπρος ήλιος θέρμαινε και φώτιζε όσους καλοπροαίρετους βρίσκονταν στο πέρασμα του με την αγιότητα, με την οποία τον είχε χαριτώσει ο Κύριός μας. Ο μακαριστός Παντελεήμων, αν και έβλεπε για πρώτη φορά το πρόσωπο του Αγίου αυτού ανθρώπου και ο ίδιος δεν τον είχε συναναστραφεί ποτέ, ούτε τον είχε ακούσει να διδάσκει, εντυπωσιάσθηκε και πραγματικά σαγηνεύθηκε από την αγιότητα του οικοδεσπότη τους. Έφθασε μία μόλις ώρα, όσο δηλαδή κράτησε η επίσκεψη στο γραφείο του Διευθυντού της Ριζαρείου, ώστε να ομολογήσει ο Παντελεήμων: «Μού φάνηκε ότι τον γνώριζα πολλά χρόνια και τον αισθάνθηκα σαν πραγματικό μου πατέρα»7.

Η περίοδος από το 1908 έως το 1917

Ο Άγιος Νεκτάριος στη ζωή του υπήρξε η πλήρης εφαρμογή και επαλήθευση των λόγων του Κυρίου: «Υμείς εστε το φως του κόσμου. Ου δύναται πόλις κρυβήναι επάνω όρους κειμένη»8. Παρά την ταπείνωσή του και την αποφυγή της αυτοπροβολής του, ο ίδιος ο Κύριος τον τοποθέτησε ως αναμμένο λύχνο στον λυχνοστάτη9, προκειμένου να φωτίζει τα βήματα των συνανθρώπων του προς την Εκκλησία και τη σωτηρία. Η πολύπλευρη και αγιασμένη προσφορά του Αγίου Νεκταρίου προς την Εκκλησία και το Ελληνικό Έθνος υπήρξε από τις πλέον εκλεκτές κατά τον 20ο αιώνα. Ο Άγιος Νεκτάριος υπήρξε άοκνος εργάτης στον αμπελώνα του Κυρίου. Οι αρετές, η ποιμαντική δράση, οι ασκητικοί αγώνες, η ευφράδεια, η πολυμάθειά, το συγγραφικό έργο του, μας φέρνουν στη μνήμη μορφές παλαιοτέρων Πατέρων της Εκκλησίας.