Οἱ ἱεροί κανόνες καί ἡ θεανθρώπινη πίστη. Ἐπιλεγμένα θησαυρίσματα ἀπό τή «Δογματική» τοῦ ἁγίου Ἰουστίνου Πόποβιτς

ΑΓΙΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΟΥ ΤΟΥ ΤΣΕΛΙΕ (ΠΟΠΟΒΙΤΣ)

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΗΣΑΥΡΙΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ «ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ» ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΤΡΟΣ:

ΟΙ ΙΕΡΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΚΑΙ Η ΘΕΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΠΙΣΤΗ

Οι ιεροί Κανόνες είναι οι ιεροί φρουροί των αγίων δογμάτων, οι ιεροί φρουροί των θεανθρωπίνων αγιασμάτων της θεανθρώπινης ορθοδόξου πίστεως. Είναι απαραίτητο και υποχρεωτικό να υπάρχουν στη θεανθρώπινη οντότητα και στη ζωή της Εκκλησίας. Τούτο επιμαρτυρούν και διαβεβαιώνουν όλες οι Άγιες Οικουμενικές και Τοπικές Σύνοδοι, όλοι οι Άγιοι Πατέρες.

Ο 1ος Κανόνας της Αγίας Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου είναι ο εξής: «Τοὺς παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων καθ’ ἑκάστην Σύνοδον ἄχρι τοῦ νῦν ἐκτεθέντας Κανόνας κρατεῖν ἐδικαιώσαμεν(: Αποφασίσαμε να τηρούνται οι Κανόνες που θεσπίστηκαν σε κάθε Σύνοδο από τους Αγίους Πατέρες μέχρι σήμερα)»1. Μόνον έτσι μπορεί να διαφυλαχθεί αλώβητη η αληθινή, θεανθρώπινη και ορθόδοξη πίστη.

Οι Άγιοι Πατέρες της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου στον 1ο Κανόνα εντέλλονται: «Ὁρίζομεν ἀκαινοτόμητόν τε καὶ ἀπαράτρωτον ὑπάρχειν τὴν παραδοθεῖσαν πίστιν ἡμῖν [...] Ἡμεῖς γὰρ οὔτε προστιθέναι τι, οὔτε μὴν ἀφαιρεῖν κατὰ τὰ προορισθέντα παντελῶς διεγνώκαμεν(:Ορίζουμε ότι η πίστη που μας παραδόθηκε πρέπει να παραμένει χωρίς καμία καινοτομία και χωρίς καμία αλλοίωση [...] Διότι εμείς έχουμε αποφασίσει οριστικά και κατηγορηματικά ούτε να προσθέσουμε κάτι, ούτε βέβαια να αφαιρέσουμε κάτι από όσα έχουν προκαθορισθεί)»2. Στον 2ο Κανόνα οι ίδιοι Πατέρες ορίζουν: «Ἐπισφραγίζομεν δὲ καὶ τοὺς λοιποὺς πάντας ἱεροὺς Κανόνας τοὺς ὑπὸ τῶν Ἁγίων καὶ μακαρίων Πατέρων ἡμῶν ἐκτεθέντας ... [καὶ ὁρίζομεν] μηδενὶ ἐξεῖναι τοὺς προδηλωθέντας παραχαράττειν Κανόνας ἢ ἀθετεῖν ἢ ἑτέρους παρὰ τοὺς προκειμένους παραδέχεσθαι Κανόνας ψευδεπιγράφως ὑπό τινων συντεθέντας τῶν τὴν ἀλήθειαν καπηλεύειν ἐπιχειρησάντων (:Επικυρώνουμε δε ως έγκυρους και όλους τους υπόλοιπους ιερούς Κανόνες που θεσπίσθηκαν από τους Αγίους και μακαρίους Πατέρες μας ... [και ορίζουμε] να μην επιτρέπεται σε κανέναν να παραχαράσσει τους προαναφερθέντες Κανόνες ή να τους καταργεί ή να αποδέχεται άλλους Κανόνες εκτός από αυτούς που έχουν τεθεί και οι οποίοι άλλοι Κανόνες έχουν συνταχθεί ψευδεπιγράφως από ορισμένους, οι οποίοι επιχείρησαν να νοθεύσουν [ή: να εμπορευθούν δολίως] την αλήθεια)»3.

Οι Άγιοι Πατέρες στον 21ο Κανόνα της ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου λέγουν: «Καὶ πάντα συνελόντως εἰπεῖν, τὰ παραδοθέντα ὑπὸ τῶν θείων Γραφῶν καὶ Ἀποστολικῶν Παραδόσεων, ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ γίνεσθαι φυλαττόμενα(:Και, για να τα συνοψίσουμε όλα, να διαφυλάσσονται και να τηρούνται μέσα στην Εκκλησία όλα όσα έχουν παραδοθεί από τις θείες Γραφές και τις Αποστολικές Παραδόσεις)»4.

Στην Α΄ Κανονική επιστολή του [oνομάζεται «Κανονική» επειδή περιέχει κανόνες και εκκλησιαστικές αποφάσεις που αργότερα αναγνωρίστηκαν από την Εκκλησία ως αυθεντικές κανονικές διατάξεις. Είναι μία από τις σημαντικότερες επιστολές του Μεγάλου Βασιλείου, η 188η, η οποία έχει ιδιαίτερο κανονικό κύρος στην Ορθόδοξη Εκκλησία] προς τον Άγιο Αμφιλόχιο Ικονίου, ο Άγιος Βασίλειος αναφέρει: «Οἱ δὲ τῆς Ἐκκλησίας ἀποστάντες, οὐκέτι ἔχον τὴν χάριν τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἐφ’ ἑαυτοῖς· ἐπέλιπε γὰρ ἡ μετάδοσις τῷ διακοπῆναι τὴν ἀκολουθίαν(:Εκείνοι όμως που αποστάτησαν[:αποσχίσθηκαν, αποσκίρτησαν] από την Εκκλησία, δεν έχουν πλέον επάνω τους τη χάρη του Αγίου Πνεύματος· διότι η μετάδοση [της χάρης] σταμάτησε, επειδή διακόπηκε η διαδοχή)»5.

Οι άγιοι Πατέρες, στον 1ο Κανόνα της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου, εντέλλονται: «ἀναθεματισθῆναι πᾶσαν αἵρεσιν (:να καταδικαστεί εκκλησιαστικώς με ανάθεμα κάθε αίρεση)»6. Ο 33ος Κανόνας της ἐν Λαοδικείᾳ Συνόδου ορίζει: «ὅτι οὐ δεῖ αἱρετικοῖς ἢ σχισματικοῖς συνεύχεσθαι(:Ότι δεν πρέπει να συμπροσεύχεται κανείς με αιρετικούς ή σχισματικούς)»7.

Ο 45ος Κανόνας των Αγίων Αποστόλων εντέλλεται: «Ἐπίσκοπος, ἢ Πρεσβύτερος, ἢ Διάκονος αἱρετικοῖς συνευξάμενος μόνον, ἀφοριζέσθω, εἰ δὲ ἐπέτρεψεν αὐτοῖς, ὡς Κληρικοῖς ἐνεργῆσαί τι, καθαιρείσθω(:Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος ή Διάκονος, αν μόνο συμπροσευχήθηκε με αιρετικούς, να αφορίζεται [:να του απαγορεύεται η συμμετοχή στα Μυστήρια της Εκκλησίας για όσο διαρκεί ο αφορισμός]· αν όμως τους επέτρεψε να ενεργήσουν κάτι ως Κληρικοί [:να τελέσουν κάποια ιεροπραξία, αναγνωρίζοντάς τους έμπρακτα ως κληρικούς], να καθαιρείται από το ιερατικό αξίωμά του)»8. Ο 10ος Κανόνας των Αγίων Αποστόλων: «Εἴ τις ἀκοινωνήτῳ, κἂν ἐν οἴκῳ συνεύξηται, οὗτος ἀφοριζέσθω(:Εάν κάποιος συμπροσευχηθεί με αφορισμένο πρόσωπο [:με κάποιον που έχει αποκοπεί από την εκκλησιαστική κοινωνία], έστω και μέσα σε ιδιωτική οικία, να υποβάλλεται και ο ίδιος σε αφορισμό[: να τίθεται και ο ίδιος εκτός εκκλησιαστικής κοινωνίας]»9. Ο 46ος Κανόνας των Αγίων Αποστόλων έχει ως εξής: «Ἐπίσκοπον, ἢ Πρεσβύτερον αἱρετικῶν, δεξαμένους Βάπτισμα, ἢ θυσίαν, καθαιρεῖσθαι προστάσσομεν(:Επίσκοπο ή Πρεσβύτερο που δέχτηκε ως έγκυρο το βάπτισμα ή την αναίμακτη θυσία [:τη θεία Ευχαριστία] αιρετικών, διατάσσουμε να καθαιρείται από το ιερατικό αξίωμά του)»10.

Ο Μέγας Βασίλειος στην Πρώτη Κανονική Επιστολή του προς τον Άγιο Αμφιλόχιο Ικονίου, λέγει: «Ἔδοξε τοίνυν τοῖς ἐξ ἀρχῆς τὸ μὲν τῶν αἱρετικῶν [βάπτισμα] παντελῶς ἀθετῆσαι· τὸ δὲ τῶν ἀποσχισάντων, ὡς ἔτι τῆς Ἐκκλησίας ὄντων, παραδέξασθαι (:Αποφασίσθηκε, λοιπόν, από τους αρχαίους Πατέρες να απορρίπτεται εντελώς ως άκυρο το βάπτισμα των αιρετικών, ενώ το βάπτισμα των αποσχισθέντων να γίνεται δεκτό, επειδή αυτοί εξακολουθούν να ανήκουν στην Εκκλησία)»11 [Στο συγκεκριμένο χωρίο του Μεγάλου Βασιλείου, οι «ἀποσχισθέντες» είναι οι σχισματικοί, δηλαδή όσοι έχουν απομακρυνθεί από την εκκλησιαστική κοινωνία όχι εξαιτίας διαφορετικού δόγματος (όπως οι αιρετικοί), αλλά για λόγους εκκλησιαστικής τάξεως, διοικήσεως ή πειθαρχίας.

Ο ίδιος ο Μέγας Βασίλειος, στην Α΄ Κανονική Επιστολή προς τον Αμφιλόχιο, διακρίνει τρεις κατηγορίες: α) «Αἱρετικοί»: Όσοι έχουν αλλοιώσει την ίδια την πίστη και το δόγμα. β) «Σχισματικοί»: Όσοι έχουν χωριστεί από την Εκκλησία για εκκλησιαστικά ζητήματα, χωρίς να έχουν απαραίτητα αλλοιώσει το δόγμα. γ) «Παρασυναγωγαί»: αντικανονικές συναθροίσεις που δημιουργούνται από ανυπάκουους κληρικούς ή λαϊκούς].

Η καθολικότητα της Εκκλησίας εξαρτάται ολόκληρη από την θεανθρώπινη αποστολικότητα, την θεανθρώπινη αγιότητα, την θεανθρώπινη ενότητα. Και επιπλέον από την θεανθρώπινη πίστη μας, την θεανθρώπινη αγάπη μας, τον θεανθρώπινο βίο μας, την θεανθρώπινη προσευχή μας, την θεανθρώπινη αρετή μας, την θεανθρώπινη χριστοποίηση μας. Με μία λέξη: η καθολικότητα της Εκκλησίας εξαρτάται ολόκληρη από τον Θεάνθρωπο Κύριο Ιησού Χριστό: «Τὰ πάντα καὶ ἐν πᾶσι Χριστός(:Τα πάντα είναι ο Χριστός, όπως και μέσα σ’ όλους τους πιστούς πάλι είναι ο Χριστός)»[Κολ.3,11], «πάντες γὰρ… εἷς…ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ(:Διότι όλοι γινόμαστε ένας νέος άνθρωπος με την ένωσή μας με τον Ιησού Χριστό)»[Γαλ.3,28]. «Ὅτι ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα …τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται … καὶ αὐτός ἐστιν ἡ κεφαλὴ τοῦ σώματος, τῆς ἐκκλησίας … ἵνα γένηται ἐν πᾶσιν αὐτὸς πρωτεύων(:Γεννήθηκε πριν να δημιουργηθεί ο κόσμος· διότι διαμέσου Αυτού δημιουργήθηκαν όλα, όσα δηλαδή υπάρχουν στους ουρανούς και όσα είναι πάνω στη γη˙ εκείνα που φαίνονται με τα σωματικά μας μάτια και εκείνα που δεν φαίνονται και είναι αόρατα…. Όλα γενικώς τα ουράνια τάγματα των αγγέλων διαμέσου Αυτού και γι’ Αυτόν έχουν δημιουργηθεί…. Και Αυτός, από τον Οποίο τα πάντα συγκρατούνται, είναι η κεφαλή του σώματος, δηλαδή της Εκκλησίας… για να γίνει Αυτός και ως προς την ανθρώπινη φύση Του πρώτος σε όλα˙ πρώτος δηλαδή και στην Εκκλησία και στην Ανάσταση)»[Κολ. 1,16 και Κολ. 1,18]. Η Εκκλησία «ἐστί τὸ σῶμα αὐτοῦ, τὸ πλήρωμα τοῦ τὰ πάντα ἐν πᾶσι πληρουμένου(:είναι το σώμα Του, το συμπλήρωμα του Χριστού ως ανθρώπου˙ συμπλήρωμα του Χριστού, ο οποίος ως Θεός γεμίζει τα πάντα ικανοποιώντας όλες τις ανάγκες τους, και παρέχει σε κάθε δημιούργημά Του ό,τι του χρειάζεται)»[Εφ.1,23].

Στην Εκκλησία του Χριστού, η οποία είναι το σώμα Του, όλα έχουν την δική τους θεανθρώπινη θέση, τα πάντα είναι θεανθρωπίνως εναρμονισμένα, θεανθρωπίνως οχυρωμένα και αλληλοπεριχωρούμενα. Ο Κύριος Ιησούς Χριστός, η Κεφαλή της Εκκλησίας, διατηρεί την θεανθρώπινη καθολικότητα σε όλους τους κόσμους, ορατούς και αοράτους. Στην πραγματικότητα, ο Θεάνθρωπος Κύριος Ιησούς Χριστός είναι όλο το βάθος, όλο το ύψος και όλο το πλάτος της καθολικότητος. Είναι τα πάντα μέσα μας και τα πάντα σε ό,τι δικό μας, τα πάντα στην πίστη, στην αγάπη, σε κάθε αρετή μας, σε κάθε ιερό μυστήριό μας. Δι’ Αυτού και συν Αυτώ κάθε αρετή μας γίνεται θεανθρωπίνως καθολική, θεανθρωπίνως αποστολική και αγιοπατερική. Με τον Κύριο Ιησού Χριστό είμαστε όντα ουρανογήινα· παρότι βρισκόμαστε ακόμη στην γη, «ἡμῶν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ὑπάρχει (:η δική μας πατρίδα και πολιτεία και τα δικά μας πολιτικά δικαιώματα είναι στους ουρανούς)»[Φιλιπ.3,20].

Ό,τι μας ανήκει το καθολικοποιεί ο Χριστός με την θεανθρώπινη δύναμή Του. Στην Εκκλησία, στο σώμα του Χριστού ζούμε πάντοτε καθολικώς, «σὺν πᾶσι τοῖς ἁγίοις»[Εφεσ. 3,18]. Η κάθε ευχητική πνοή μας, Χάριτι Χριστού, μεταμορφώνεται σε καθολική πνοή, κάθε αρετή μας σε καθολική, θεανθρώπινη αρετή· ό,τι μάς ανήκει, στο θεανθρώπινο, καθολικό σώμα της Εκκλησίας μεταμορφώνεται σε αποστολικό-αγιοπατερικό βίο. Τα πάντα, με την βοήθεια των ζωοποιών θεανθρωπίνων δυνάμεων, ενχριστώνονται και χριστοποιούνται, θεανθρωπίζονται και θεοποιούνται. Στην Εκκλησία, ο κάθε Χριστιανός γίνεται θεανθρώπινο καθολικό ον· γίνεται κεχαριτωμένος παν-άνθρωπος, θεανθρώπινος παν-άνθρωπος. Με άλλα λόγια, γίνεται κατά Χάριν Θεάνθρωπος. Στο θεανθρώπινο σώμα του Χριστού, στην Εκκλησία, ολόκληρη η κτίση βιώνεται σε όλες τις θεανθρώπινες διαστάσεις της. Και σε όλη αυτήν την καθολική πραγματικότητα περί θεανθρωποποιήσεως βιώνεται η ευ-αγγελία, ο ευαγγελικός παν -ευαγγελισμός: ο Θεάνθρωπος Κύριος Ιησούς Χριστός είναι «το Α και το Ω, η αρχή και το τέλος, ο πρώτος και ο έσχατος, ο Παντοκράτωρ»[ πρβ. Αποκ.1,8: «Ἐγώ εἰμι τὸ Α καὶ τὸ Ω, λέγει Κύριος ὁ Θεός, ὁ ὢν καὶ ὁ ἦν καὶ ὁ ἐρχόμενος, ὁ παντοκράτωρ(: ‘’Εγώ είμαι το Α και το Ω, η αρχή που δημιούργησε τα πάντα, και το τέλος στο οποίο θα καταλήξουν όλα, έχοντας Εμένα ως ύψιστο σκοπό τους’’, λέει ο Κύριος και Θεός. Εγώ υπάρχω από μόνος Μου χωρίς να Με έχει δημιουργήσει άλλος, υπήρχα προαιώνια και θα υπάρχω διαρκώς και στο μέλλον, ο Θεός ο παντοκράτωρ)»· επίσης πρβ Αποκ. 1, 17· Αποκ. 21,6· Αποκ. 22,13].

Με Αυτόν, τον Θεάνθρωπο «Παντοκράτορα», εντός και δια της Εκκλησίας, πραγματοποιείται η θεανθρώπινη καθολικότητά της. Πραγματοποιείται με τις δυνάμεις της Ιεράς Παραδόσεως, τις αποστολικο- αγιοπατερικές δυνάμεις, πρωτίστως, όμως, μέσω της θαυμαστότερης και τελειότερης Προσωπικότητος αυτού του πλανήτη, μέσω του Θεανθρώπου Κυρίου Ιησού Χριστού. Εξ αυτού και η σωτηριώδης συμβουλή του αγίου Αποστόλου: «Τοιγαροῦν καὶ ἡμεῖς, τοσοῦτον ἔχοντες περικείμενον ἡμῖν νέφος μαρτύρων, ὄγκον ἀποθέμενοι πάντα καὶ τὴν εὐπερίστατον ἁμαρτίαν, δι’ ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν προκείμενον ἡμῖν ἀγῶνα, ἀφορῶντες εἰς τὸν τῆς πίστεως ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν Ἰησοῦν, ὃς ἀντὶ τῆς προκειμένης αὐτῷ χαρᾶς ὑπέμεινε σταυρόν, αἰσχύνης καταφρονήσας, ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν (:Έχοντας, λοιπόν, κι εμείς τριγύρω μας ένα τόσο μεγάλο και πυκνό σύννεφο αγίων ανθρώπων που μαρτύρησαν για την αλήθεια της πίστεως, ας πετάξουμε από πάνω μας κάθε φορτίο βιοτικών πραγμάτων και φροντίδων, επιπλέον μάλιστα και την αμαρτία, στην οποία εύκολα κανείς παρασύρεται. Κι ας τρέχουμε με υπομονή τον αγώνα που προβάλλει μπροστά μας. Και πουθενά αλλού ας μην στρέφουμε τα βλέμματά μας και την προσοχή μας παρά μόνο στον Ιησού, που είναι ο αρχηγός και θεμελιωτής της πίστεώς μας και μας τελειοποιεί σ’ αυτήν. Αυτός για τη χαρά που είχε μπροστά Του και θα δοκίμαζε όταν με το πάθημά Του θα έσωζε πολλούς, υπέμεινε σταυρικό θάνατο και περιφρόνησε τη ντροπή και την ατίμωση του θανάτου αυτού. Γι’ αυτό και έχει καθίσει τώρα στα δεξιά του θρόνου του Θεού)»[ Εβρ. 12,1-2].Και έτσι πραγμάτωσε την θεανθρώπινη καθολικότητα όλων των θεανθρωπίνων ευαγγελισμών και όλων των θεανθρωπίνων πραγματικοτήτων του σώματός Του, της Εκκλησίας.

Ο Θεάνθρωπος είναι εκείνη η πανίσχυρη και παν-τελεία δύναμη η οποία ενοποιεί ολόκληρη την κτίση και τον Κτίσαντα διά του σώματός Του, δια της Εκκλησίας. Επιπλέον, Εκείνος, με τον ίδιο τρόπο, ενοποιεί και όλους τους κόσμους, ορατούς και αοράτους. Στην ουσία, η τελειότερη καθολικότητα στον ανθρώπινο κόσμο μας έχει πραγματοποιηθεί ἐν τῷ Θεανθρώπῳ Χριστῷ, στο θεανθρώπινο σώμα Του, στην Εκκλησία. Και η ψυχή αυτής της καθολικότητος είναι η ιερά Παράδοση, η αποστολική και αγιοπατερική Παράδοση. Ἐν τῷ Θεανθρώπῳ Χριστῷ συγκεφαλαιώνεται ολόκληρη η κτίση και, συνεκδοχικά, ολόκληρο το μυστήριο της κτίσεως, όπως και ολόκληρο το μυστήριο του Θεού. Αναμφιβόλως, ο άνθρωπος είναι άνθρωπος δια του Θεανθρώπου, αλλά και ο Θεός είναι Θεός δια του Θεανθρώπου. Έτσι, ἐν τῷ Θεανθρώπῳ βρίσκουμε την μοναδική πραγματική ανθρωποδικία, όπως και την μοναδική πραγματική θεοδικία. Εν Αυτώ, και μόνον ἐν Αὐτῷ, βρίσκεται ο τέλειος Θεός και ο τέλειος άνθρωπος. Εκτός Αυτού, του Θεανθρώπου, δεν υπάρχει ούτε αληθινός Θεός, ούτε αληθινός άνθρωπος.

----------------------------

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Πηδάλιον, εκδόσεις «Αστήρ», Αθήναι, 1957, σελίδα 185

2. ό. π. σελίδες 217-218

3. ό. π. σελίδα 220

4. ό. π. σελίδα 405

5. ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ἐπιστολή πρός Ἀμφιλόχιον, 188, 1, PG 32, 668C-669A.

6. Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Πηδάλιον, εκδ. «Ἀστήρ», Ἀθῆναι 1957, σ. 155

7. ό. π. σελίδα 433

8. ό. π. σελίδα 50

9. ό. π. σελίδα 13

10. ό. π. σελίδα 51

11. ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Ἐπιστολή πρός Ἀμφιλόχιον 188, 1, PG 32, 665BC-668A

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ

επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

· Αγίου Ιουστίνου του Τσέλιε(Πόποβιτς), Δογματική Ορθόδοξη φιλοσοφία της αληθείας, Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπεδίου, έκδοση 3η, 2022, σελίδες 308-312.

· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.