Ἡ ἀληθινή ἅλωση μετά τό 1821.
Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης
Ὁμότιμος Καθηγητής Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ.
1. Τό θαῦμα τῆς ἐπιβίωσης τοῦ Ἑλληνισμοῦ κατά τήν Τουρκοκρατία.
Εἶναι πλέον κατασταλαγμένη καί γενικά ἀποδεκτή ἡ ἱστορική ἐκτίμηση, σύμφωνα μέ τήν ὁποία τά ἔθνη χάνονται, ὄχι ὅταν χάσουν τήν κρατική τους ὑπόσταση, τό σῶμα τους, ἀλλά ὅταν χάσουν τόν πολιτισμό τους, τήν ψυχή τους. Ἦταν συγκλονιστική ἡ ἐντύπωση πού προκλήθηκε στόν τότε γνωστό κόσμο ἀπό τήν εἴδηση τῆς ἁλώσεως τῆς Πόλης. Ἡ ὑπερχιλιετής ἔνδοξη χριστιανική αὐτοκρατορία, πού τόσο μεγαλόπνοα θεμελίωσε ὁ Μ. Κωνσταντῖνος, ἐξέπνευσε μαζύ μέ τήν τελευταία πνοή ἑνός ἄλλου Κωνσταντίνου, τοῦ Παλαιολόγου, πού ἐπάξια ὑπεράσπισε τήν τιμή καί τό μεγαλεῖο της πέφτοντας ἡρωϊκά σέ ἕνα ἄνισο ἀγώνα. Ἡ Ὀρθοδοξία, ἡ ὁποία κατά θεία ρύθμιση κουβαλοῦσε ἐνσωματωμένο μέσα της τόν Ἑλληνισμό, διέτρεχε θανάσιμο κίνδυνο. Γιατί δέν ἐπρόκειτο ἁπλῶς γιά τό τέλος ἑνός κράτους· θά δοκιμαζόταν τώρα σκληρά ἡ ἀντοχή τῆς ὀρθόδοξης πίστης, ἡ ὁποία ἐγονιμοποίησε καί διεμόρφωσε τόν ὀρθόδοξο πολιτισμό μέσα στά κρατικά ὅρια τῆς Ρωμανίας, συγχρόνως ὅμως ἐπέδρασε ἀποφασιστικά στήν ἱστορική πορεία καί ἐξέλιξη μεγάλων ἐθνῶν, τῶν σλαβικῶν. Θά ἐπεβίωνε ἆραγε τό πνεῦμα, ἡ ψυχή αὐτοῦ τοῦ πολιτισμοῦ, ἔστω καί ἄν ὁ κρατικός φορέας του ἔπαυε πλέον νά ὑπάρχει;
Σημειώνουμε τήν ἀδιαφιλονίκητη ἐπισήμανση ὅτι, παρά τήν γεωγραφική συρρίκνωση καί πολιτική ἐξασθένηση πού ὑφίστατο σταδιακά ἡ αὐτοκρατορία, παρατηρεῖται μετά τόν Μ. Φώτιο μία ἐκρηκτική πνευματική ἄνθηση πού κορυφώνεται τόν 14ο αἰώνα, στήν ἡσυχαστική θεολογία τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ, ἡ ὁποία μέσα στήν γενική ἀπογοήτευση καί ἀποθάρρυνση τῶν τελευταίων πρίν ἀπό τήν ἅλωση χρόνων, κατά τούς ὁποίους ὅλοι περίμεναν τό τέλος, ἐκφράζεται καί ἐκπροσωπεῖται ἐπάξια ἀπό τόν Ἅγιο Μᾶρκο Ἐφέσου τόν Εὐγενικό, ὁ ὁποῖος γνωρίζοντας ὅτι δέν μπορεῖ νά ἐπιβιώσει ἕνα ἔθνος χωρίς πίστη καί πολιτισμό, χωρίς πνευματική καί πολιτιστική ταυτότητα, ἀρνεῖται στήν Φερράρα-Φλωρεντία, μόνος ἀπό ὅλους τούς ἡγέτες, τήν ἀποστασία τοῦ ἐκλατινισμοῦ καί τήν ὑποταγή στόν πάπα καί διασώζει τήν Ὀρθοδοξία. Ὁ ἴδιος ὑποδεικνύει λίγο πρίν ἀπό τόν θάνατό του (1444-1445) τόν διάδοχό του στόν ἀγώνα ὑπέρ τῆς Ὀρθοδοξίας, τόν κρατικό τότε ἀξιωματοῦχο, φιλόσοφο καί θεολόγο Γεώργιο Σχολάριο, τόν μετέπειτα μοναχό (1450) Γεννάδιο καί πρῶτο μετά τήν ἅλωση πατριάρχη καί ἐθνάρχη Γεννάδιο Σχολάριο.