Ἡ Ἱερὰ Μονὴ Προυσού, γνωστὴ ὡς Παναγία Προυσιώτισσα, εἶναι ἀφιερωμένη στὴν Κοίμηση τῆς Θεοτόκου καὶ πανηγυρίζει στὶς 23 Αὐγούστου, στὴν Ἀπόδοση τῆς Κοίμησης.
Ψηλά, στὶς ἐλατόφυτες βουνοκορφὲς τῆς νοτιοδυτικῆς Εὐρυτανίας, καὶ σφηνωμένη ἀνάμεσα σὲ κάθετους γκριζωποὺς βράχους μὲ ἄγρια μεγαλοπρέπεια, προβάλλει ἡ ἱερὰ μονὴ τοῦ Προύσου. Εἶναι σταυροπηγιακὸ καὶ ἱστορικὸ μοναστήρι, μὲ μεγαλόπρεπα τριώροφα κτίρια. Ἀνάμεσά τους ὑπάρχει σπήλαιο λαξευμένο, ποὺ φιλοξενεῖ στὸ ἐσωτερικό του τὸν πρῶτο καὶ παλαιὸ ναὸ τῆς μονῆς. Μέσα σ’ αὐτὸν φυλάσσεται ἡ...θαυματουργὴ εἰκόνα τῆς Παναγίας, ποὺ ἐπονομάζεται Προυσιώτισσα καὶ ἑορτάζει μὲ κάθε ἐκκλησιαστικὴ καὶ βυζαντινὴ μεγαλοπρέπεια στὶς 22-23 Αὐγούστου.
Τὴ θαυματουργὴ αὐτὴ εἰκόνα τῆς Θεοτόκου λέγεται ὅτι τὴν ζωγράφισε ὁ Εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς καὶ ἦλθε ἀπὸ τὴν Προῦσα τῆς Μικρᾶς Ἀσίας (σύμφωνα μὲ τὸ χειρόγραφο 3 τοῦ κώδικα τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Προυσιωτίσσης). Τὴν ἔφερε ἀπὸ τὴν Προῦσα κάποιος εὐγενὴς νέος στὰ χρόνια της εἰκονομαχίας (829 μ.Χ.) ἐπὶ εἰκονομάχου βασιλέως Θεοφίλου. Στὸ δρόμο ὅμως γιὰ τὴν Ἑλλάδα, στὴν Καλλίπολη τῆς Θράκης, τὴν ἔχασε καὶ ἡ εἰκόνα ἀποκαλύφθηκε θαυματουργικὰ σ’ ἕνα τσοπανόπουλο, μὲ μία στήλη φωτὸς σὰν πυρσὸς – γι’ αὐτὸ πῆρε καὶ τὴν ἐπωνυμία Πυρσὸς – στὸ μέρος ὅπου ἦταν κρυμμένη. Ὁ νέος, ποὺ εἶχε ἐγκατασταθεῖ στὴν Πάτρα, ὅταν τὸ ἔμαθε θέλησε νὰ τὴν πάρει. Ἀλλὰ ἡ εἰκόνα θαυματουργικὰ γύρισε καὶ πάλι στὸ ἄγριο μέρος τῆς Εὐρυτανίας, ὅπου ἀποκαλύφθηκε στοὺς ντόπιους βοσκοὺς τὴ νύχτα ἀπὸ 22 πρὸς 23 Αὐγούστου. Τότε ὁ νέος, μαζὶ μ’ ἕναν ὑπηρέτη του, πῆγαν καὶ αὐτοὶ ἐκεῖ, ὅπου ἔγιναν μοναχοὶ μετανομασθέντες Διονύσιος καὶ Τιμόθεος ἀντίστοιχα.
Ἡ εἰκόνα τῆς Παναγίας εἶναι τύπου Ὁδηγήτριας καὶ εἶναι ἐπιχρυσωμένη μὲ ἀργυροεπίχρυση ἔνδυση, δῶρο τοῦ στρατηγοῦ Γεωργίου Καραϊσκάκη ποὺ φιλοξενοῦνταν στὴ Μονὴ τὴν περίοδο τῆς ἐπανάστασης τοῦ 1821 μ.Χ. Τὴν ἔνδυση, τὴν κατασκεύασε ὁ χρυσοχόος Γεωργίος Καρανίκας τὸ 1824 μ.Χ., ὅπως μᾶς ἀποκαλύπτει ἡ ἀνάγλυφη ἐπιγραφὴ πάνω ἀπὸ τὸν δεξιὸ ὦμο τῆς Παναγίας: «Ἡ Παντάνασσα. Δὶ ἐξόδων τοῦ γενναιοτάτου στρατηγοῦ Γεωργίου Καραϊσκάκη, χειρὶ Γεωργίου Καρανίκα, 1824».
Ἡ Ἱερὰ Μονὴ Προυσσού, ἡ Παναγία Προυσιώτισσα, εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ λίγα μοναστήρια ποὺ σώζονται στὴν Εὐρυτανία. Τὸ καθολικό της εἶναι ἐνδιαφέρων ναΐσκος, σταυροειδὴς μὲ τροῦλλο. Στὰ δυτικά του, στὴ ρίζα τοῦ βράχου, ὑπάρχει κρύπτη διαμορφωμένη σὲ παρεκκλήσι. Οἱ σήμερα σωζόμενες τοιχογραφίες φιλοτεχνήθηκαν γύρω στὸ 1785. Μέσα στὴν κρύπτη διασώζονται στὴν ἐξωτερικὴ πλευρὰ τοιχογραφίες τοῦ 13ου αἰώνα, ἐνῶ ἐσωτερικὰ ὑπάρχουν δύο στρώματα, ἀπὸ τὰ ὁποία τὸ ἕνα χρονολογεῖται στὰ 1518. Πολὺ ἀξιόλογο εἶναι καὶ τὸ ξυλόγλυπτο τέμπλοτης κρύπτης, ποὺ χρονολογεῖται στὰ 1810.
Τὸ Σκευοφυλακίου τῆς Μονῆς περιέχει πλῆθος πολύτιμων χειρόγραφων Κωδίκων, εἰκόνες, ἱερὰ σκεύη, λειψανοθῆκες καὶ βιβλία. Στὴ Μονὴ λειτουργεῖ ἐνδιαφέρον μουσεῖο μὲ μέρος τῶν θησαυρῶν, ὅπως εἰκόνες ἀπὸ τὸ 15ο καὶ 16ο αἰώνα, ἱερὰ ἄμφια, ἀργυρᾶ καὶ χρυσὰ δισκοπότηρα, χειρόγραφοι κώδικες, τυπογραφημένα βιβλία καὶ τὸ σπαθὶ τοῦ Καραϊσκάκη.
Ἔξω ἀπὸ τὴ Μονὴ ὑπάρχουν δύο κάστρα ἀριστερὰ καὶ δεξιά, οἱ «πύργοι τοῦ Καραϊσκάκη». Ὑπάρχει ἐπίσης ἐκκλησάκι τῶν Ἁγίων Πάντων, ποὺ κτίστηκε τὸ 1754. Τέλος, σώζεται, πλήρως ἀναστηλωμένο τὸ κτίριο ποὺ στέγασε ἐπὶ Τουρκοκρατίας τὴ «Σχολὴ Ἑλληνικῶν Γραμμάτων» ποὺ λειτούργησε στὴ Μονή.
Τὰ συγκλονιστικὰ θαύματα τῆς Παναγίας
Στὸ ἱστορικό της μονῆς τῆς Παναγίας Προυσιώτισσας ἀναφέρεται ὅτι ἐπὶ τουρκοκρατίας καταστράφηκε πολλὲς φορές. Ἡ τελευταία ὅμως καταστροφή, ποὺ μετέβαλε τὰ κτίρια σὲ σωροὺς ἐρειπίων, ἔγινε τὸ 1944 μ.Χ. ἀπὸ τοὺς Γερμανούς.
